بررسی امکان سنجی معیارهای مدل مدیریت کیفیت بنیاد اروپایی در کتابخانه‌های دانشگاه‌های علوم پزشکی تهران

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 کارشناس ارشد علوم کتابداری و اطلاع‌رسانی دانشگاه اصفهان

2 عضو هیأت علمی دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی دانشگاه اصفهان

چکیده

  این پژوهش به بررسی امکان استقرار مؤلفه‌های مدل مدیریت کیفیت بنیاد اروپایی در کتابخانه‌های دانشگاه‌های علوم پزشکی ایران، تهران، و شهید بهشتی پرداخته است. در این بررسی جامعه آماری را مدیران و کتابداران کتابخانه‌های این سه دانشگاه تشکیل داده‌اند. به منظور تجزیه و تحلیل آماری از آزمون‌های t تک متغیره، t مستقل، و تعقیبی LSD استفاده گردید. نتایج نشان داد که امکان استقرار نه مؤلفه (رهبری، خط مشی و استراتژی، کارکنان، شراکت‌ها و منابع، فرایندها، نتایج مراجعان، نتایج کارکنان، نتایج جامعه، و نتایج کلیدی عملکرد) در کتابخانه‌های دانشگاه‌های علوم پزشکی ایران، تهران، و شهید بهشتی وجود دارد. از آنجا که در این پژوهش نظرهای کارکنان کتابخانه‌های این سه دانشگاه درباره امکان استقرار مؤلفه‌های این مدل بر اساس ویژگی‌های جمعیت شناختی (جنسیت، سمت، رشته تحصیلی، مدرک تحصیلی، سال‌های خدمت، و دانشگاه) بررسی شد، نتایج نشان داد که بین نظرهای کارکنان در مورد امکان استقرار مدل مدیریت کیفیت بنیاد اروپایی بر اساس جنسیت، سمت، رشته تحصیلی، و مدرک تحصیلی تفاوت معناداری وجود دارد (05/0> P )، لیکن بین نظرهای کارکنان مورد مطالعه در خصوص امکان استقرار این مدل بر اساس سال‌های خدمت و دانشگاه تفاوت معناداری وجود ندارد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Study the feasibility of EFQM indicators at Tehran medical Sciences universities libraries

نویسندگان [English]

  • Z. Keshtkar 1
  • A. shabani 2
  • A. siadat 2
1 M.A. information and library sciences University of Isfahan
2 Associate professor, University of Isfahan
چکیده [English]

This research has studied the feasibility of EFQM indictors at Iran, Tehran, and Shahid Beheshti medical sciences universities libraries. Statistical population of this study consists of all managers and librarians at these three universities. Collected data were analysed using t-test, independent t, and LSD. Findings showed that there is possibility of implementing nine indicators (leadership, policy and strategy, employees, partnerships and resources, processes, customers results, employees results, community results, and key performance results) at Iran, Tehran, and Shahid Beheshti medical sciences universities libraries.
Since, in this research, employees point of views at these three universities about feasibility of model indicators based on demographic characteristics (gender, position, field of study, educational certificate, years of service, and university) were studied, results showed that there is significant difference between employees point of views with regard to feasibility of European Foundation Quality Management based on gender, position, field of study, and educational certificate (P<.05). But, there was no significant difference between employees point of views with regard to feasibility of EFQM based on years of service, and university.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Medical sciences universities Iran
  • Tehran
  • Shahid Beheshti
  • EFQM

مقدمه

امروزه توجه به رضایت مشتری امری است که به سازمان‌های تجاری و تولیدی که صرفاً با منابع اقتصادی به پیروزی بر رقیبان تجاری و بقا در بازار جهانی می‌اندیشند، محدود نمی‌شود، بلکه در مراکز غیرتجاری نظیرکتابخانه­ها و مراکز اطلاع‌رسانی نیز موضوعی مطرح و مورد تأمل و تدبیر است(اسدی­کیا ،١٣٨٣: 124). کتابخانه‌ها از نشانه‌های بارز بالندگی فرهنگ و تمدن، مایه گسترش دانش، قوام آیین‌ها و استحکام باور ملت‌ها هستند و به منزله نهادهایی که در عصر بیکران اطلاعات بیشترین بار رسالت سنگین اطلاع‌رسانی را به دوش می‌کشند، نیازمند اداره مطلوب، کارا و اثربخش هستند. کتابخانه‌ها از نظر وظیفه اطلاع رسانی، آموزش و پژوهش باید در جامعه مطرح بوده ، ادامه زندگی بالنده آنها و مراکز اطلاع رسانی جز‌ از راه مدیریت صحیح میسر نیست. مدیریت کتابخانه نیز مانند مدیریت سایر مراکز و سازمان‌ها به خلاقیت، ابتکار، مهارت‌ها وفنون اساسی نیاز دارد. چنانچه نیازهای اطلاعاتی استفاده کنندگان از خدمات به هر نحوی برآورده نشود، یا پاسخگویی به درستی صورت نگیرد و آنچه می‌خواهند دریافت نکنند یا به نحو مطلوبی دریافت نکنند، از کتابخانه گریزان شده و آنچه با صرف هزینه مالی، وقت و نیروی انسانی به دشواری فراهم آمده و سامان داده شده است، مهجور و بدون استفاده می‌ماند(اسدی­کیا، ١٣٨٣: 126). کتابخانه‌ها در هر نوع و اندازه‌ای‌که باشند، به منظور دستیابی به سرآمدی مدیریت و رهبری نیاز دارند. یک کتابخانه سرآمد برمبنای مشخصه‌های مرتبط به هم که ذاتاً درسطحی متمرکز اجرا می‌شوند- بنا شده است؛ به طوری که انتظارات همه ذی‌نفعان خود را پاسخ می‌دهند و یا حتی این انتظارات را ارتقا می‌بخشند(هرگت وهیرل[1] ٢٠٠٧ :227).

همگام با توسعه اجتماعی و رشد سازمان‌ها، عملکرد کتابخانه‌ها نیز تغییرکرده است و کتابخانه‌ها در یک سیستم مرتبط جغرافیایی و حتی جهانی قرار گرفته‌اند، و همین  امر مستلزم تجدید نظر در اداره کتابخانه­ها و به کارگیری روش­های علمی است. عصر اطلاعات و تغییر نیاز مراجعه‌کنندگان این نهاد‌ها با پیشرفت تکنولوژی میدان کتابخانه‌ها را بر آن داشت تا از روش مدیریتی درستی استفاده نمایند (علوی١٣٧٦، به نقل از مکوندی،١٣٨٦). بنابراین، رویکرد نوین مدیریت کیفیت فراگیر[2] در اداره کتابخانه و مراکز اطلاع‌رسانی برای  افزایش کیفیت خدمات ارائه شد. نظام مدیریت کیفیت فراگیر، روشی مناسب برای دستیابی به کارآیی و اثربخشی است که به موجب آن دستاورد‌هایی، نظیر: موفقیت در بلند مدت، رفع نیاز کارکنان، مشتریان و سایر ذی‌نفعان جامعه به طور نسبی حاصل می‌شود. آنچه به عنوان ابزاری کلیدی و کارآمد می‌تواند وجهه‌ای کاربردی به مدیریت کیفیت فراگیر بخشد و آن را از جنبه صرفاً تئوریک خارج سازد، به کارگیری مدل‌های تعالی سازمانی(نظیرمدل مدیریت کیفیت بنیاد اروپایی[3]، مدل دمینگ[4]، و مدل مالکوم بالدریج[5]) و برقراری مکانیزم‌های ارتباطی قوی و هم‌راستا، بین این مدل‌ها و سیستم مدیریت کیفیت است (حسن زاده ونجفقلی نژاد،١٣٨٧: 86).

تاکنون انواع گوناگونی از مدل‌های تعالی سازمانی معرفی و استفاده شده‌اند که مدل مدیریت کیفیت بنیاد اروپایی، از شناخته‌ترین آنهاست‌که بیشترین کاربرد را در ارزیابی عملکرد سازمان‌ها دارد. در این پژوهش، به بررسی دیدگاه‌های کارکنان کتابخانه‌های دانشگاه‌های علوم پزشکی ایران، تهران، و شهید بهشتی در مورد امکان استقرار مؤلفه‌های مدل مدیریت بنیاد اروپایی پرداخته شده است.

تحقیقاتی در داخل و خارج از کشور صورت گرفته که به نوعی با مدیریت کیفیت بنیاد اروپایی در کتابخانه‌ها مرتبط است، که برخی از موارد آن به شرح زیر است:

مشهدی تفرشی (١٣٨٦) در ارزیابی سطح مدیریت کیفیت فراگیر در کتابخانه‌های مرکزی علوم‌پزشکی به این نتیجه رسید که کتابخانه‌های مرکزی دانشگاه‌های علوم پزشکی کشور در سطح اهتمام به سرآمدی قرار داشته، و در همه پنج معیار توانمندسازها در سطح پایین سرآمدی قرارگرفته‌اند و همچنین، ارتباطی بین سطح امتیاز و رضایت کاربران دیده نشد.

خالویی (١٣٨٦) در ارزیابی‌ سطح مدیریت‌کیفیت فراگیر درکتابخانه‌های مرکزی‌ دانشگاه‌های الزهرا و تربیت مدرس به این نتیجه رسیدکه نگرش مدیریت هر دوکتابخانه به دور از سبک مدیریت کیفیت بوده، هر دو کتابخانه از نظر مدیریت کیفیت جامع در سطح پایینی قرار دارند و تفاوت معناداری میان مفاهیم نه گانه مدل مدیریت بنیاد اروپایی در این کتابخانه‌ها وجود ندارد.

فرج پهلو، مهرعلی زاده، و آخشیک(1388) در بررسی مقایسه­ای سنجش کیفیت مدیریت فناوری اطلاعات کتابخانه­های دانشگاه­های شهید چمران اهواز و علوم پزشکی جندی شاپور در به کارگیری الگوی تعالی سازمانی (EFQM) به این نتیجه رسیدندکه کتابخانه‌های مورد بررسی از جهت مدیریت کیفیت فناوری اطلاعات از سطحی نسبتاً متوسط برخوردارند.

 تراکولو[6] و دیگران (2005) کیفیت خدمات کتابخانه تخصصی مؤسسه ملی سرطان در شمال شرق ایتالیا را به منظور ارزیابی و بهبود خدمات این کتابخانه، بررسی کردند. نتایج حاصل از این پژوهش نشان داد که در ابتدای خود ارزیابی، هر سازمانی از نظر سرآمدی و کیفیت در سطحی متوسط یا پایین قرار دارد. خود ارزیابی، روشی است برای بهبود عملکرد سازمان‌ها و سبب می‌شود که سازمان‌ها در آینده به بهبود مستمردر کیفیت خدمات و منابع خود دست یابند.

دایز[7] و دیگران (2005) در ارزیابی سرآمدی و کیفیت در کتابخانه‌های دانشگاهی اسپانیا با استفاده از مدل مدیریت کیفیت بنیاد اروپایی به این نتیجه رسیدندکه مدل مدیریت کیفیت بنیاد اروپایی در این کتابخانه‌ها معتبر است، بنابراین کتابخانه‌های دیگر با ساختار مشابه مانند کتابخانه‌های عمومی، کتابخانه‌های تخصصی، و دیگر مراکز اطلاع رسانی هم می‌توانند از این مدل برای ارزیابی عملکرد استفاده کنند.

 هرگت وهیرل (٢٠٠٧) در پژوهشی با  عنوان "سرآمدی درکتابخانه‌ها؛ روش و رویکردی نظام‌مند و منسجم" مدل جامع، منسجم و مداوم مدیریت کیفیت بنیاد اروپایی را برای تضمین آینده کتابخانه‌ها پیشنهاد کردند و به این نتیجه رسیدند که مدل مدیریت کیفیت بنیاد اروپایی قابل انطباق به بخش‌های غیرانتفاعی مانند کتابخانه بوده،  باعث آشکار شدن نقاط ضعف وقوت خدمات کتابخانه می‌شود. آنها دریافتند که سرآمدی درکتابخانه‌ها می‌تواند در یک روش قابل اندازه‌گیری توسعه یابد.

تاری[8](2010) در پژوهشی با عنوان "روش‌های خود ارزیابی؛ اهمیت پیگیری برای کامیابی" به بررسی متون در زمینه خود ارزیابی و شرح مزایا و معایب معیارهای مدل خودارزیابی مدیریت کیفیت بنیاد اروپایی می‌پردازد. نویسنده در این پژوهش ابتدا، به بررسی متون در زمینه خود ارزیابی می‌پردازد و سپس روش مطالعه موردی را بر اساس ده مورد از خدمات فراهم شده به وسیله دانشگاه دولتی اسپانیا به منظور معرفی معایب و سودمندی‌های معیارهای خود ارزیابی به کار می‌برد. یافته‌ها نشان می‌دهد که، اولاً متون، خودارزیابی را برای عموم و برای آموزش عالی پیشنهاد می‌کند و ثانیاً،  موانع و معایب و معیارهای موفقیت و اهمیت پیگیری برای خود ارزیابی موفق را بیان می‌کند.

سؤال کلی این پژوهش این است که میزان امکان استقرار مؤلفه‌های مدل مدیریت کیفیت بنیاد اروپایی در کتابخانه‌های دانشگاه‌های علوم پزشکی تهران تا چه اندازه  است. بر اساس این سؤال کلی، نه سؤال زیر مطرح می‌شود:

١ . میزان امکان استقرار مؤلفه رهبری در کتابخانه‌های دانشگاه‌های علوم‌پزشکی تهران تا چه اندازه  است؟

٢. میزان امکان استقرار مؤلفه خط‌مشی و استراتژی در کتابخانه‌های دانشگاه‌های علوم ‌پزشکی تهران تا چه اندازه  است؟

٣ . میزان امکان استقرار مؤلفه منابع انسانی درکتابخانه‌های دانشگاه‌های علوم‌پزشکی تهران تا چه  اندازه است؟

٤ . میزان امکان استقرار مؤلفه شرکت‌ها ومنابع در کتابخانه‌های دانشگاه‌های علوم‌پزشکی تهران تا چه اندازه  است؟

٥ . میزان امکان استقرار مؤلفه فرایندها در کتابخانه‌های دانشگاه‌های علوم‌پزشکی تهران تا چه اندازه  است؟

٦ . میزان امکان استقرار مؤلفه نتایج مشتریان در کتابخانه‌های دانشگاه‌های علوم‌پزشکی تهران تا چه اندازه  است؟

٧ . میزان امکان استقرار مؤلفه نتایج منابع انسانی در کتابخانه‌های دانشگاه‌های علوم‌پزشکی تهران تا چه اندازه  است؟

٨ . میزان امکان استقرار مؤلفه نتایج جامعه در کتابخانه‌های دانشگاه‌های علوم‌پزشکی تهران تا چه اندازه  است؟

٩. میزان امکان استقرار مؤلفه نتایج کلیدی عملکرد در کتابخانه‌های دانشگاه‌های علوم ‌پزشکی تهران تا چه اندازه  است؟

10. آیا بین نظرهای کارکنان کتابخانه‌های دانشگاه‌های علوم پزشکی تهران بر اساس متغیرهای جمعیت‌شناختی‌ آن‌ها(جنسیت، رشته‌تحصیلی، سمت، نوع دانشگاه، مدرک تحصیلی، و سال‌های خدمت) در مورد امکان استقرار مؤلفه‌های مدل مدیریت کیفیت بنیاد اروپایی تفاوت وجود دارد؟

روش پژوهش: روش پژوهش حاضر پیمایشی از نوع توصیفی است. جامعه آماری این پژوهش کلیه مدیران و کتابداران کتابخانه‌های سه دانشگاه علوم پزشکی ایران، تهران، و شهید بهشتی بود که در مجموع مدیران و کتابداران کتابخانه‌های این سه دانشگاه (شامل کتابخانه‌های مرکزی و کتابخانه‌های دانشکده‌ای) در سال تحصیلی1390-1389، 135 نفر را شامل می‌شد. با توجه به اینکه در این پژوهش جامعه مورد نظر کوچک بود، نمونه‌گیری انجام نگرفت وکل جامعه 135 نفری مدیران و کتابداران مطالعه شد.

ابزار پژوهش: ابزار مورد استفاده برای گردآوری اطلاعات پرسشنامه محقق ساخته بود. این پرسشنامه بر اساس نکات حاصل از مطالعه مبانی نظری و پیشینه پژوهش است. این پرسشنامه مشتمل بر نه بخش و چهل  سؤال (علاوه بر قسمت مربوط به ویژگی‌های جمعیت شناختی) بود. برای  بررسی روایی ابزار این پژوهش، ابتدا پرسشنامه در اختیار متخصصان  در حوزه مدیریت و کتابداری و سنجش قرار گرفت و سپس با اعمال نظرهای این متخصصان روایی پرسشنامه تأیید شد. برای بررسی پایایی ابزار پژوهش، پرسشنامه در یک نمونة 30 نفری اجرا و پایایی آن به روش آلفای کرونباخ 98/ محاسبه شد. پس از انجام پژوهش در گروه 107 نفری، پایایی به روش آلفا مجدداً محاسبه شد. با توجه به این بررسی، پایایی کل پرسشنامه 97/ محاسبه شد. تجزیه و تحلیل آماری این پژوهش در دو سطح توصیفی و استنباطی انجام شد. در سطح آمار توصیفی از فراوانی، درصد، میانگین، انحراف معیار در قالب جدول و نمودار استفاده شد. در سطح آمار استنباطی از روش آماری آزمون t یک نمونه ای، t مستقل، تحلیل واریانس یک طرفه، و آزمون تعقیبی ال اس دی[9] استفاده شده است.

تجزیه و تحلیل داده‌ها: در جدول 1 سؤال کلی محاسبه شده است. با توجه به اینکه میانگین نمره‌های مؤلفه‌های مدل مدیریت کیفیت بنیاد اروپایی 99/104 است، با مقایسه این نمره با نمرة معیار80 و از آنجا که نمره میانگین نظر‌های کارکنان کتابخانه‌های دانشگاه‌های علوم پزشکی (99/104) از نمره 80 به طور معنی داری بالاتر است (سطح معنی‌داری صفر محاسبه شده است)، می‌توان گفت به نظر کارکنان، امکان استقرار مؤلفه‌های مدل مدیریت کیفیت بنیاد اروپایی در کتابخانه‌های  دانشگاه‌های علوم پزشکی تهران وجود دارد.

 

جدول 1: میانگین، انحراف معیار، و t یک نمونه‌ای مؤلفه‌های مدل مدیریت کیفیت بنیاد اروپایی

میانگین

انحراف معیار

نمرة معیار

T

df

Sig

99/104

29/26

80

73/9

104

00/

 

با توجه به اینکه مدل مدیریت کیفیت بنیاد اروپایی از نه مؤلفه تشکیل شده، سؤال اصلی در قالب نه سؤال اختصاصی تجزیه و تحلیل شده است. به عبارت دیگر، امکان استقرار هرکدام از این مؤلفه‌ها به طور جداگانه در کتابخانه‌های دانشگاه‌های علوم پزشکی تهران بررسی شده است.

در جدول 2 سؤال‌های 1 تا 9  محاسبه شده است. بر اساس یافته‌های جدول 2 مشهود است که میانگین نه مؤلفه مدل مدیریت کیفیت بنیاد اروپایی عبارت است از: مؤلفه رهبری (30/16)، مؤلفه خط‌مشی و استراتژی(54/10)، مؤلفه‌کارکنان(55/13)، مؤلفه شراکت‌ها و منابع (62/12)، مؤلفه فرایندها (97/14)، مؤلفه نتایج مراجعان (88/6)، مؤلفه نتایج کارکنان (38/8)، مؤلفه نتایج جامعه (54/5)، و مؤلفه نتایج کلیدی عملکرد(80/15). با مقایسه میانگین هر مؤلفه با نمرة معیار مربوط به آن در جدول 2 دیده می‌شود که در هر مؤلفه،  میانگین از نمرة معیار به طور معناداری بالاتر است (سطح معنی‌داری صفر محاسبه شده است) بنابراین، می‌توان نتیجه گرفت که از نظر کارکنان امکان استقرار نه مؤلفه رهبری، خط مشی و استراتژی، کارکنان، شراکت‌ها و منابع، فرایندها، نتایج مراجعان، نتایج کارکنان، نتایج جامعه، و نتایج کلیدی عملکرد درکتابخانه‌های دانشگاه‌های علوم پزشکی وجود دارد.

جدول2: میانگین، انحراف معیار، و t یک نمونه‌ای نه مؤلفه مدل مدیریت کیفیت بنیاد اروپایی

مؤلفه‌ها

میانگین

انحراف معیار

نمره معیار

t

df

Sig

رهبری

30/16

22/5

12

53/8

106

00/

خط مشی و استراتژی

54/10

06/3

8

58/8

106

00/

کارکنان

55/13

10/4

10

94/8

106

00/

منابع و شراکت‌ها

62/12

80/3

10

13/7

106

00/

فرایندها

97/14

28/4

12

13/7

105

00/

نتایج مراجعان

88/6

65/2

6

45/3

106

00/

نتایج کارکنان

38/8

76/2

6

92/8

106

00/

نتایج جامعه

54/5

78/1

4

90/8

105

00/

نتاشج کلیدی عملکرد

80/15

56/4

12

61/8

106

00/

 

در سؤال 10 نظرهای کارکنان کتابخانه‌های دانشگاه‌های علوم پزشکی تهران بر اساس متغیرهای جمعیت‌شناختی آن‌ها (جنسیت، رشته تحصیلی، سمت، دانشگاه، مدرک تحصیلی، و سال‌های  خدمت) در مورد امکان استقرار مؤلفه‌های مدل مدیریت کیفیت بنیاد اروپایی بررسی شده است. برای بررسی معنی داری تفاوت نظرهای  افراد بر حسب جنسیت از آزمون t مستقل استفاده شد. یافته‌ها در جدول 3 درج است.

 

 

جدول 3: میانگین، انحراف معیار، و  نمرات t مستقل نظرهای  کارکنان بر اساس جنسیت

 

مؤلفه‌ها

جنسیت

تعداد

میانگین

انحراف معیار

t

df

Sig

1

رهبری

مرد

زن

18

89

16/14

74/16

80/4

22/5

93/1-

105

056/

2

خط مشی و استراتژی

مرد

زن

18

89

77/9

69/10

66/2

12/3

16/1-

105

24/

3

کارکنان

مرد

زن

18

89

33/12

79/13

48/4

00/4

38/1-

105

16/

4

شراکت‌ها و منابع

مرد

زن

18

89

66/10

02/13

18/3

81/3

45/2-

105

016/

5

فرایندها

مرد

زن

17

89

05/13

33/15

72/4

12/4

03/2-

104

04/

6

نتایج مراجعان

مرد

زن

18

89

44/6

97/6

65/1

81/2

77/-

105

44/

7

نتایج کارکنان

مرد

زن

18

89

72/7

51/8

862

73/2

11/1-

105

26/

8

نتایج جامعه

مرد

زن

18

88

61/5

53/5

85/1

78/1

16/

104

86/

9

نتایج کلیدی عملکرد

مرد

زن

18

89

61/15

84/15

23/4

65/4

19/-

105

84/

10

کل

مرد

زن

17

88

41/97

45/106

30/24

54/26

30/1-

103

19/

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

همان‌طور که در جدول 3 مشهود است، در دو مورد (شراکت‌ها، منابع و فرایندها)  بین دو جنس تفاوت معناداری وجود دارد (05/ >p). در این مورد با توجه به جدول 3 مشخص می‌شود که در متغیر فرایندها میانگین کارکنان مرد 05/13 و میانگین کارکنان زن 33/15 است  بنابراین، زنان بیشتر از مردان به استقرار این مؤلفه معتقدند. در مورد شراکت‌ها هم از آنجا که میانگین کارکنان مرد 66/10 و میانگین کارکنان زن 02/13 است،  بنابراین، زنان بیشتر از مردان به استقرار این مؤلفه معتقدند.

برای بررسی معنی داری تفاوت نظرهای  افراد بر حسب سمت از آزمون t مستقل استفاده شد. یافته‌ها در جدول 4 درج است.

جدول 4: میانگین، انحراف معیار،  و نمرات t مستقل نظرهای کارکنان بر اساس سمت

 

مؤلفه‌ها

سمت

تعداد

میانگین

انحراف معیار

t

df

Sig

1

رهبری

مدیر

کتابدار

12

95

16/15

45/16

16/5

24/5

802/-

105

42/

2

خط مشی و استراتژی

مدیر

کتابدار

12

95

50/9

67/10

17/3

04/3

25/1-

105

21/

3

کارکنان

مدیر

کتابدار

12

95

58/11

80/13

44/3

13/4

77/1-

105

07/

4

شراکت‌ها و منابع

مدیر

کتابدار

12

95

75/11

73/12

04/4

78/3

84/-

105

40/

5

فرایندها

مدیر

کتابدار

12

94

41/14

04/15

27/4

30/4

47/-

104

63/

6

نتایج مراجعین

مدیر

کتابدار

12

95

16/7

85/6

32/2

70/2

38/-

105

70/

7

نتایج کارکنان

مدیر

کتابدار

12

95

75/6

58/8

71/1

80/2

21/2-

105

02/

8

نتایج جامعه

مدیر

کتابدار

12

94

75/5

52/5

81/1

79/1

41/

104

67/

9

نتایج کلیدی عملکرد

مدیر

کتابدار

12

95

66/14

94/15

55/3

67/4

91/-

105

36/

10

کل

مدیر

کتابدار

12

93

75/96

05/106

93/24

40/26

15/1-

103

25/

 

همان‌طور که در جدول4 مشهود است، در یک مورد (نتایج کارکنان)  بین دو سمت تفاوت معناداری وجود دارد (05/ >p). در این مورد با توجه به جدول 4، مشخص می‌شود که در متغیر نتایج کارکنان میانگین مدیران 75/6 و میانگین کتابداران 58/8 است، بنابراین، کتابداران بیشتر از مدیران به استقرار این مؤلفه معتقدند.

برای بررسی معنی داری تفاوت نظرهای افراد بر حسب رشته تحصیلی از آزمون t مستقل استفاده شد. یافته‌ها در جدول 5 درج شده است.

 

جدول 5: میانگین، انحراف معیار، و نمره‌های  t مستقل نظرهای کارکنان بر اساس رشته تحصیلی

 

مؤلفه‌ها

رشته تحصیلی

تعداد

میانگین

انحراف معیار

t

df

Sig

1

رهبری

کتابدار

غیرکتابدار

77

29

80/16

24/15

21/5

06/5

38/1

104

16/

2

خط مشی و استراتژی

کتابدار

غیرکتابدار

77

29

62/10

34/10

06/3

16/3

41/

104

68/

3

کارکنان

کتابدار

غیرکتابدار

77

29

62/13

44/13

81/3

90/4

19/

104

84/

4

شراکت‌ها و منابع

کتابدار

غیرکتابدار

77

29

03/13

58/11

84/3

62/3

76/1

104

08/

5

فرایندها

کتابدار

غیرکتابدار

77

28

58/15

42/13

15/4

32/4

32/2

103

02/

6

نتایج مراجعان

کتابدار

غیرکتابدار

77

29

96/6

68/6

58/2

91/2

46/

104

64/

7

نتایج کارکنان

کتابدار

غیرکتابدار

77

29

64/8

75/7

59/2

13/3

48/1

104

14/

8

نتایج جامعه

کتابدار

غیرکتابدار

76

29

63/5

34/5

82/1

73/1

72/

103

46/

9

نتایج کلیدی عملکرد

کتابدار

غیرکتابدار

77

29

03/16

27/15

64/4

42/4

76/

104

44/

10

کل

کتابدار

غیرکتابدار

76

28

94/106

46/100

16/26

67/26

11/1

102

26/

                     

 

همان‌طور که در جدول 5 مشهود است، در یک مورد (فرایندها) بین دو رشته تحصیلی تفاوت معناداری وجود دارد (05/ >p). در این مورد با توجه به جدول 5،  مشخص می‌شود که در متغیر نتایج کارکنان میانگین نمره‌های کارکنان با رشته تحصیلی کتابداری 58/15 و میانگین نمره‌های کارکنان با رشته تحصیلی غیر کتابداری 42/13 است. بنابراین، کارکنان با رشته تحصیلی کتابدار بیشتر از کارکنان با رشته تحصیلی غیر کتابدار به استقرار این مؤلفه معتقدند. از آنجا که تحصیلات در چهار سطح دیپلم، کاردانی، کارشناسی  و کارشناسی ارشد و بالاتر در نظر گرفته شده است،  برای تعیین گروه‌های متفاوت با استفاده از آزمون تعقیبی ال. اس. دی، زوج‌های متفاوت تعیین شد. یافته‌ها در جدول 6 درج شده  است.

جدول 6: مقایسه‌های زوجی در مورد تفاوت نظر‌های  افراد در خصوص شراکت‌ها و منابع

تحصیلات

تحصیلات

میانگین تفاوت

خطای معیار

Sig

دیپلم

کاردانی

کارشناسی

کارشناسی ارشد و بالاتر

46/1

02/3-

36/2-

87/1

23/1

34/1

43/

01/

08/

کاردانی

دیپلم

کارشناسی

کارشناسی ارشد و بالاتر

46/1-

49/4-

83/3-

87/1

55/1

64/1

43/

005/

02/

کارشناسی

دیپلم

کاردانی

کارشناسی ارشد و بالاتر

02/3

49/4

66/

23/1

55/1

83/

01/

005/

43/

کارشناسی ارشد و بالاتر

دیپلم

کاردانی

کارشناسی

36/2

83/3

66/-

34/1

64/1

83/

08/

02/

43/

 

با توجه به جدول 6 در سه مورد زوجی دیپلم –کارشناسی و  کاردانی – کارشناس، و کاردانی – کارشناسی ارشد و بالاتر با توجه به اینکه 05/>p است، بین نظرهای  افراد نسبت به مؤلفه شراکت‌ها و منابع تفاوت معناداری وجود دارد.

جدول 7: مقایسه‌های زوجی در مورد تفاوت نظرهای افراد در خصوص مؤلفه فرایندها

تحصیلات

تحصیلات

میانگین تفاوت

خطای معیار

Sig

دیپلم

کاردانی

کارشناسی

کارشناسی ارشد و بالاتر

55/

51/3-

88/3-

17/2

46/1

58/1

79/

018/

016/

کاردانی

دیپلم

کارشناسی

کارشناسی ارشد و بالاتر

55/-

07/4-

44/4-

17/2

76/1

86/1

79/

023/

019/

کارشناسی

دیپلم

کاردانی

کارشناسی ارشد و بالاتر

51/3

07/4

37/-

46/1

76/1

94/

018/

023/

69/

کارشناسی ارشد و بالاتر

دیپلم

کاردانی

کارشناسی

88/3

44/4

37/-

58/1

86/1

94/

016/

019/

69/

 

با توجه به جدول 7 در چهار مدرک تحصیلی زوجی دیپلم –کارشناسی، دیپلم – کارشناسی ارشد و بالاتر، کاردانی - کارشناسی و کاردانی – کارشناسی ارشد و بالاتر با توجه به اینکه 05/>p است، بین نظرهای افراد نسبت به مؤلفه فرایندها تفاوت معناداری وجود دارد.

جدول 8: مقایسه‌های زوجی در مورد تفاوت نظر‌های  افراد در خصوص مؤلفه نتایج کارکنان

تحصیلات

تحصیلات

میانگین تفاوت

خطای معیار

Sig

دیپلم

کاردانی

کارشناسی

کارشناسی ارشد و بالاتر

33/1

87/1-

33/1-

37/1

90/

98/

33/

041/

17/

کاردانی

دیپلم

کارشناسی

کارشناسی ارشد و بالاتر

33/1-

20/3-

66/2-

37/1

13/1

20/1

34/

006/

29/

کارشناسی

دیپلم

کاردانی

کارشناسی ارشد و بالاتر

87/1

20/3

54/

90/

13/1

61/

41/

006/

37/

کارشناسی ارشد

و بالاتر

دیپلم

کاردانی

کارشناسی

33/1

66/2

54/-

98/

20/1

61/

17/

02/

37/

 

با توجه به جدول 8 در سه مدرک تحصیلی زوجی دیپلم–کارشناسی، کاردانی- کارشناسی و کاردانی – کارشناسی ارشد و بالاتر با توجه به اینکه 05/>p است، بین نظر‌های  افراد نسبت به مؤلفه نتایج کارکنان تفاوت معناداری وجود دارد.

 

بحث و نتیجه‌گیری

نتایج این پژوهش نشان داد که امکان استقرار مؤلفه‌های مدل مدیریت کیفیت بنیاد اروپایی در کتابخانه‌های سه دانشگاه علوم پزشکی ایران، تهران، و شهید بهشتی وجود دارد و در هیچ یک از نه مؤلفه تفاوت معناداری بین سه دانشگاه مشاهده نشد. همچنین دایز و دیگران (2005) در پژوهشی با عنوان "سرآمدی و کیفیت در کتابخانه‌های دانشگاهی اسپانیا" طرح آزمایشی ارزیابی کتابخانه‌های دانشگاهی با استفاده از مدل مدیریت کیفیت بنیاد اروپایی را در نه مورد از کتابخانه‌های دانشگاه اسپانیا اجرا کردند. نتایج حاصل از مطالعه مزبور نشان داد که مدل مدیریت کیفیت بنیاد اروپایی در این کتابخانه‌ها معتبر است و امکان استفاده از این مدل در کتابخانه‌ها وجود دارد. هرگت و هیرل (2007) در پژوهشی دیگر با عنوان "سرآمدی درکتابخانه‌ها: روش و رویکردی نظام‌مند و منسجم" نشان دادند که مدل مدیریت کیفیت بنیاد اروپایی قابل انطباق به بخش‌های غیرانتفاعی مانند کتابخانه بوده، باعث آشکار شدن نقاط ضعف و قوت خدمات کتابخانه می‌شوند.

بررسی سؤال10 نشان داد که بین نظر‌های کارکنان به تفکیک جنسیت در دو مؤلفه شراکت‌ها و منابع، و فرایندها تفاوت معناداری مشاهده شد؛  به طوری که  زنان بیشتر از مردان به امکان استقرار این دو مؤلفه معتقدند.

بین نظر‌های کارکنان به تفکیک سمت در مؤلفه نتایج کارکنان تفاوت معناداری مشاهده شد؛ طوری که کتابداران بیشتر از مدیران به استقرار این مؤلفه معتقدند.

بین نظرهای  کارکنان به تفکیک رشته تحصیلی در مؤلفه فرایندها تفاوت معناداری مشاهده شد؛ طوری که کارکنان با رشته تحصیلی کتابدار بیشتر از کارکنان با رشته تحصیلی غیر کتابدار به استقرار این مؤلفه معتقدند.

بین نظرهای کارکنان به تفکیک مدرک تحصیلی در سه مؤلفه شراکت‌ها و منابع، فرایندها و نتایج کارکنان تفاوت معناداری مشاهده شد. در مؤلفه شراکت‌ها و منابع در سه مورد زوجی دیپلم –کارشناسی، کاردانی– کارشناسی و کاردانی - کارشناسی ارشد و بالاتر با توجه به اینکه 05/>p است،  بین نظرهای  افراد تفاوت معناداری مشاهده شد؛ به طوری که با توجه به نتایج به‌دست آمده می‌توان گفت که: 1- افراد با مدرک کارشناسی به استقرار مؤلفه شراکت‌ها و منابع بیشترمعتقدند؛ 2- افراد با مدرک کارشناسی به استقرار مؤلفه شراکت‌ها و منابع بیشتر معتقدند و 3- افراد با مدرک کارشناسی ارشد و بالاتر به استقرار مؤلفه شراکت‌ها و منابع بیشترمعتقدند.

در مؤلفه فرایندها در چهار مدرک تحصیلی زوجی دیپلم –کارشناسی، دیپلم – کارشناسی ارشد و بالاتر، کاردانی - کارشناسی و کاردانی – کارشناسی ارشد و بالاتر با توجه به اینکه 05/>p است، بین نظرهای افراد نسبت به مؤلفه فرایندها تفاوت معناداری مشاهده شد؛ به طوری که با توجه به نتایج به‌دست آمده می‌توان گفت: 1- افراد با مدرک کارشناسی به استقرار مؤلفه فرایندها بیشتر معتقدند؛ 2- افراد با مدرک کارشناسی ارشد و بالاتر به استقرار مؤلفه فرایندها بیشتر معتقدند؛ 3- افراد با مدرک کارشناسی به استقرار مؤلفه فرایندها بیشتر معتقدند و 4- افراد با مدرک کارشناسی ارشد و بالاتر به استقرار مؤلفه فرایندها بیشتر معتقدند.

در مؤلفه نتایج کارکنان در سه مدرک تحصیلی زوجی دیپلم –کارشناسی، کاردانی- کارشناسی و کاردانی، کارشناسی‌ ارشد و بالاتر با توجه به اینکه 05/>p است، بین نظرهای  افراد نسبت به مؤلفه نتایج کارکنان تفاوت معناداری مشاهده شد؛  به طوری که با توجه به نتایج به‌ دست آمده می‌توان گفت: 1- افراد با مدرک کارشناسی به استقرار مؤلفه فرایندها بیشتر معتقدند؛ 2- افراد با مدرک کارشناسی به استقرار مؤلفه فرایندها بیشتر معتقدند و3- افراد با مدرک کارشناسی ارشد و بالاتر به استقرار مؤلفه فرایندها بیشتر معتقدند.

 بین نظرهای کارکنان به تفکیک سوال‌های  خدمت و دانشگاه در نه مؤلفه مدل مدیریت کیفیت بنیاد اروپایی تفاوت معناداری مشاهده نشد.

در پایان، می‌توان نتیجه گرفت که بررسی امکان‌سنجی مؤلفه‌های مدل مدیریت کیفیت بنیاد اروپایی در کتابخانه‌های دانشگاه‌های علوم پزشکی، ایران، تهران، و شهید بهشتی کاربردهای اجرایی متعددی در محیط کتابخانه دارد؛ از جمله این موارد: آگاهی بخشیدن به مدیران و کتابداران کتابخانه‌های سه دانشگاه علوم پزشکی ایران، تهران، و شهید بهشتی از وضعیت موجود و مطلوب کتابخانه‌ها و اتخاذ و اجرای  برنامه ریزی صحیح برای رسیدن به وضعیت مطلوب، آشنایی مدیران و کتابداران کتابخانه‌های این سه دانشگاه با  خدمات مدل مدیریت کیفیت بنیاد اروپایی برای ارتقا و بهبود خدمات و وظایف کتابخانه‌ها، شناسایی نقاط قوت و ضعف کتابخانه‌ها در زمینه خدمت‌رسانی به کاربران. همچنین، با تعیین وضعیت موجود و مطلوب کتابخانه‌های دانشگاه‌های علوم پزشکی تهران از نظر میزان آمادگی برای  پیاده سازی مدل مدیریت کیفیت بنیاد اروپایی، نیاز سنجی امکانات و تسهیلات لازم برای استقرار این مدل به راحتی انجام می‌پذیرد. با توجه به نتایج این پژوهش، از آنجا که امکان استقرار مؤلفه‌های مدل مدیریت کیفیت بنیاد اروپایی در کتابخانه‌های دانشگاه‌های علوم پزشکی تهران وجود دارد، این سه دانشگاه می‌توانند با آگاهی از وضعیت کتابخانه‌های خود در تعیین امکان استقرار نه مؤلفه مدل مدیریت کیفیت بنیاد اروپایی، برای خود ارزیابی بخش‌های مختلف کتابخانه‌های خود از این مدل استفاده کنند.



[1]- Herget & Hierl

[2]- Total Quality Management (TQM)

[3]- European Foundation for Quality Management (EFQM)

[4]- Deming Model

[5]- Malkolm Baldrige National Quality Award (MBNQA)

[6]- Truccolo

[7]- Daiz

[8]- Tari

[9]- LSD

اسدی‌کیا، فرناز. (١٣٨٣). مدیریت کیفیت فراگیر و ارزیابی خدمات در کتابخانه‌ها. مجموعه مقالات هفتمین همایش کتابداران سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور. تهران: سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور، معاونت امور پشتیبانی، مرکز مدارک علمی و انتشارات.

حسن‌زاده، محمد و  نجفقلی‌نژاد، اعظم (١٣٨٧). سنجش و ارزیابی کتابخانه‌ها و مراکز اطلاع رسانی: نظریه‌ها، روش‌ها و ابزارها. تهران: کتابدار.

خالویی، مرضیه. (١٣٨6). ارزیابی سطح مدیریت کیفیت فراگیر در کتابخانه‌های مرکزی دانشگاه‌های الزهرا (س) و تربیت مدرس. پایان نامة کارشناسی ارشد، دانشگاه الزهرا، تهران.

فرج‌پهلو، عبدالحسین و آخشیک، سمیه (1388). سنجش کیفیت عملکرد مدیریت کتابخانه‌های دانشگاه شهید چمران اهواز با استفاده از مدل EFQM. فصلنامه کتابداری و اطلاع‌رسانی. 12(1).

فرج‌پهلو، عبدالحسین؛ مهرعلیزاده، یدالله و  آخشیک، سمیه. (١٣٨۸). به کارگیری الگوی تعالی سازمانی (EFQM) در بررسی مقایسه­ای سنجش کیفیت مدیریت فناوری اطلاعات در کتابخانه­های دانشگاه­های شهید چمران اهواز و علوم پزشکی جندی شاپور. مطالعات کتابداری و علم اطلاعات دانشگاه شهید چمران اهواز، ١٥(١) ، 28-3.

مشهدی تفرشی، شکوه. (۱۳۸٦). ارزیابی سطح مدیریت کیفیت فراگیر در کتابخانه‌های مرکزی علوم پزشکی ایران و ارائه راهکار برای ارتقاء آن،پایان نامة دکتری، تهران: دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم و تحقیقات.

مکوندی، آذر. (١٣٨٦). مدیریت کیفیت فراگیر، رخنه‌ای در مدیریت کتابخانه‌ها و مراکز اطلاع رسانی، مجلة الکترونیکیپژوهشگاه اطلاعات و مدارک علمی ایران (نما). ٧(٣).

Diaz, C. B., Barrionuevo, M. D., Moreno Martinez J. J., Reche, G. G., and Perez A. M. (2005). Excellence and quality in Anddalusia University system. In: 71th IFLA Council and General Conference, 1-18, Retrieved October 13, 2010, from:http://www.ifla/IV/ifla71 /Programme.htm.

Herget, J., and Hierl, S. (2007). Excellence in libraries: A system and integrated approach. NewLibrary World, 108(1112), 526-543.

Tari, J. J. (2007). An EFQM model of self-assessment exercise at a Spanish university. Journal of Educational Administration, 4(2), 170-188.

Tari, J. J., and de juana-Espinosa, S. (2007). EFQM model self assessment using a questionnaire approach in university administrative services. The TQM Magazine, 19(6), 604-616.

Tari, J.J. (2010). Self assessment Processes: The importance of follow up for success. Quality Assurance in Education, 18(1), 19.33.

Truccolo, I., and et al. (2005). EFQM (European Foundation for Quality Management) and libraries: An organizational challenge for improving the provided services. Retrieved May 15, 2010, from the www.cro.sanita.fvg.it/reposCRO/.../eahil