Document Type : Original Article
Authors
1 M.A of Educational Administration, Faculty of Education and Psychology, Ferdowsi University of Mashhad, Razavi Khorasan, Iran
2 Associate Professor, Faculty of Education and Psychology, Ferdowsi University of Mashhad, Razavi Khorasan, Iran
Abstract
Keywords
مقدمه
مسئولیتپذیری اجتماعی که با مفاهیمی مانند وجدان سازمان، عملکرد اجتماعی، کسبوکار مسئول و پایدار، مسئولیت شهروندی و پاسخگویی اجتماعی سازمان شناخته میشود (پاپ، دینا و مارتین[1]، 2011)، هم ارائة خدمت به نسل آینده، هم ارائة خدمت به خود جامعه است(تورمن[2]، 2011). مدرسه آینة جامعه و سلسلهمراتب اجتماعی در چهارچوب نظام آموزشوپرورش است که در محیط اجتماعیِ پیوسته در حال تغییر و تحول فعالیت میکند و مستقیم یا غیرمستقیم بر جامعه اثر میگذارد(آگوستین، جوستین و مینکوت- هنریکسون[3]، 2015). جوامع امروز سیستم مدرسه را مسئول ادامة زندگی اجتماعی و ارتقای فرد در چهارچوب انتظارات جامعه در نظر میگیرند و امروز تقریباً همة جوامع، آموزشوپرورش خود را با چشماندازی جهانی و بر اساس نیازهای جامعه شکل میدهند (تورکاهارمان[4]، 2015). مرور پژوهشهای پیشین مشخص میسازد که حرکت مدارس و فعالیتهای آموزشی و تربیتی آنها در مسیر توسعه و پیشرفت جامعه و فرد، نقش مدرسه در تقویت مسئولیتپذیری اجتماعی دانشآموزان و توجه به مدرسه بهعنوان محلی برای تمرین عملی مشارکت مدنی و ایجاد حس مسئولیتپذیری اجتماعی در افراد به لزوم توجه مدارس به مسئولیتپذیری اجتماعی است (تورکاهارمان، 2015؛ اسماعیل، جوهر و الیاس[5]، 2014؛ هوگ[6]،2012؛ باقی[7]، 2005 و متز، مک للان و یونس[8]، 2003). هوگ (2012) و مالکی، آشین و کبی[9] (2010) گفتهاند پذیرش مسئولیتپذیری اجتماعی نهتنها به معنی عملکرد خوب در مدرسه است، همکاری قوی بین مدرسه و جامعة پیرامون آن، تعامل و مشارکت با جامعه باعث موفقیت مدرسه و پیشرفت تحصیلی بیشتر دانشآموزان میشود و عملکرد تحصیلی دانشآموزان را بهبود میبخشد.
مسئولیت اجتماعی یک مدرسه، مسئولیت داوطلبآنه ای است که اعضای مدرسه در برابر جامعه و محیطزیست با پذیرش اصول اخلاقی، توسعة ارزشهای دموکراتیک و پایدار، رفتار شفاف و اخلاقی در مشارکت فعال داوطلبانه، خودآموزی رفتار مسئولیتپذیری اجتماعی و تعهد به در نظر گرفتن نیازهای ذینفعان در چهارچوب قوانین و استانداردهای بینالمللی انجام میدهند (آگوستین و همکاران، 2015). بدین منظور، مدرسه میتواند با بهرهگیری از نیروهای متخصّص و اختصاص امکانات لازم و ایجاد برنامههای مناسب و متنوع علمی، ورزشی، فرهنگی و ... برای کلیة دانشآموزان گذشته از انتقال دانش و مهارت، بر رفتار و اجتماعیکردن افراد و همسازی با اخلاق اجتماعی از طریق انتقال ارزشها، هنجارها و نگرشهای اجتماعی مطلوب و مناسب تأثیرات شگرفی داشته باشد(کوهی و همکاران، ۱۳۹۴). در سندتحولبنیادینآموزشوپرورش نیز بهصراحت بر «مسئولیتپذیری همهجانبه، مشارکت اجتماعی و داشتن روحیة جمعی و مهارت لازم برای جامعه گزارههای ارزشی نظام تعلیموتربیت رسمی- عمومی، رعایت حقوق و مسئولیتهای اجتماعی، ارتقای آداب و آیین زندگی متعالی، بهداشتی و زیستمحیطی، تقویت شایستگیهای اعتقادی، اخلاقی و حرفهای مدیران و معلمان و تحکیم نقش الگویی آنان و فراهمآوردن سازوکارهای اجرایی برای مشارکت فعال و مؤثر ایشان در برنامههای تربیتی و فعالیتهای پرورشی مدارس» تأکید شده است. با نظر به اهمیت و ضرورت توجه به کارکرد مسئولیتپذیری اجتماعی مدرسه، شواهد موجود نشان از نبود یک چهارچوب مفهومی روشن از این مفهوم و ابعاد و مؤلفههای آن میدهد؛ بنابراین هدف اصلی این پژوهش، شناسایی ابعاد و مؤلفههای مسئولیتپذیری اجتماعی مدرسه و مطالعة آن در دو مدرسة دخترانة دورة دوم متوسطة نظری شهر مشهد است.
مفهوم مسئولیتپذیری اجتماعی و ابعاد آن در مدرسه )زیرنظام اجتماعی(
با تأمل در تعاریف ارائهشده از مفهوممسئولیتپذیری اجتماعی چنین به نظر میرسد مسئولیت اجتماعی سازمانی مجموعهوظایف و تعهداتی را شامل میشود که سازمانها و تصمیمگیرندگان آن در قبال انتظارات جامعه و افراد آن باید از خود نشان دهند؛ بهطوریکه علاوه بر منافع خود و سازمان متبوع، با توسعة فعالیتهای اخلاقی، تبعیض قائلنشدن، مراعات و احترام به حقوق دیگران، آلودهنکردن محیطزیست، به وجود آوردن رقابت مثبت میانفردی و تأمین نیازهای کارکنان و مشارکت مثبت در زندگی افراد جامعه اثر مثبتی بر جامعه داشته باشند و از تولید محصولات و خدمات زیانآور برای سلامت جامعه بپرهیزند. علاوه بر گسترش و حفظ منافع سازمانی خود، با فراتررفتن از محدودة وظایف و انتظارات قانونی زمینههای بهبود و رفاه اجتماعی دلخواه اکثر جامعة خویش را نیز فراهم کنند و به فعالیتهایی بپردازند که بیشتر به صلاح جامعه است و درمجموع به بهبود کیفیت زندگی در جامعه کمک کند؛ زیرا برخورداری از ویژگی مسئولیتپذیری اجتماعی، عامل مهمی در اجرای قوانین، مقررات و هنجارهای اجتماعی است و میتواند از بروز بسیاری از ناهنجاریها و بزهکاریها پیشگیری کند و درنهایت، جامعه را بهسوی پیشرفت و ترقی سوق دهد (سبحانینژاد و آبنیکی، 1391؛ ایراننژاد پاریزی،1371 و مک ویلیامز و سیگل[10]، 2001).
در زمینة مسئولیتپذیری اجتماعی، الگوهای مختلفی ارائه شده است که از مهمترین آنها میتوان به الگوی کارول[11] (1999)، دنیسون[12] (2000) و دیویس[13] (1976) اشاره کرد. الگوی هرم مسئولیت اجتماعی کارول یکی از پرکاربردترین الگوهای مسئولیتپذیری اجتماعی است که بهطور متناوب در مطالعات مختلف از آن استفاده شده است. با توجه به تنوّع تعاریف و تفاسیر گوناگون از مفهوم مسئولیتپذیری اجتماعی سازمانی و نیز با تکیهبر الگوهایی ارائهشده، مسئولیتپذیری اجتماعی را میتوان در ابعاد مختلف اقتصادی، قانونی، اخلاقی، سیاسی، اجتماعی و فرهنگی تعریف کرد. برای مثال، کارول و وود (1991) و استواتز و کارول[14] (2003) ابعاد مسئولیت اجتماعی سازمان را شامل ابعاد اقتصادی، قانونی، اخلاقی، عمومی و ملی میدانند. عبدالرشید برای مسئولیتپذیری اجتماعی دو بعد خرد و کلان معرفی میکند که در بعد خرد، سازمانها باید خود را در قبال جامعه پاسخگو بدانند و در بعد کلان که به دولت برمیگردد، دولت را به تدوین اهداف و برنامههای اجتماعی در سطح کشوری ملزم میکند (عبدالرشید، 2005). همچنین دنیسون (2000)، ابعاد چهارگانة تشکیلدهندة مسئولیتپذیری اجتماعی را که قابلتعمیم به سازمانهای دولتی است، شامل ابعاد اجتماعی، محیط، اخلاق و مسئولیت مالی میداند (به نقل از مشبکی و خلیلی، 1389). بهرغم مطالعات بسیاری که در حوزة مسئولیتپذیری اجتماعی سازمانها و شرکتها در ایران طی دو دهة اخیر انجام گرفته است، نتایج بسیاری از مطالعات عمدتاً بهدلیل ضعف در ابعاد ساختاری، فرهنگی، انگیزشی، روششناختی و بیتوجهی به توصیههای اسلامی قابل کاربرد در سطح سیاستگذاری نیستند (خنیفر، میرزایی، پریشانی و پوربهروزان، 1397).
آموزشوپرورش هر کشوری سهم مهم و اساسی در سرنوشت اجتماعی و سیاسی و فرهنگی آن کشور دارد. تقویت بنیة علمی و تربیتی کشور، انتقال فرهنگ به آیندگان و حفظ میراث گذشتگان، تقویت ارادة ملی، ایجاد بینش سیاسی صحیح، برقراری روابط اجتماعی، تقویت پایههای اقتصادی، همه ازجمله کارکردهای نظام تربیتی است که مدرسه میتواند در رسیدن به آنها نقش مهمی داشته باشد؛ بنابراین، شکوفایی مدرسه ازجمله حساسترین و حیاتیترین رسالت نهادهای تربیتی است (عبدالحسینی، 1395). مدرسه ازجمله مهمترین و اساسیترین نهادهای اجتماعی در هر کشور محسوب میشود که نقش اساسی در هدایت، تربیت و کنترل افراد جامعه و کارکردهای مختلف اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و ... دارد و تنها هدف و کار آن آموزش و درسخواندن دانشآموزان نیست. همکاری و همیاری، نظم، رقابت سالم، هویتیابی، فراگیری اصول اخلاقی و ... از کارکردهای دیگر مدرسه است. از طرفی باید گفت مهمترین و اصلیترین رسالت مدرسه «پرورش انسان آتیهساز» است، درواقع مدرسه کارخانة انسانسازی و فرهنگسازی است محصول و ثمره مدرسه دانشآموزانی هستند که سرمایهگذاری اصلی و اولیه باید بر روی آنان متمرکز شود (همان). آنگونه که این محیط رشد و پرورش متعادل و هماهنگ قوای بدنی، عاطفی و روانی دانشآموزان را ممکن سازد و آنان را با اشتیاق تمام بهسوی مدرسه بکشاند (احمدی مقدم، احمدی مقدم، اسدی منفرد، موسوی و فرضی، 1394). نظام آموزشی با تربیت نسلی روبهروست که باید آنها را برای زندگی اجتماعی آماده کند. بیتوجهی به شرایط و اقتضائات و ضروریات زندگی اجتماعی باعث میشود نوجوانان مهارتهای لازم را در تطبیق خود با جامعه نیاموخته باشند و دچار آسیب جدی شوند (دهقانی و گواران، 1393). با توجه به تحولات بهوجودآمده در نظامهای آموزشـی، اهـداف، فراینـدها، روشها، ابزارها و ... جریـان آمـوزش و یادگیری دچار دگرگونی شده و بهتبع آن مدرسه نیز در بخشی از نظام اجتماعی دچار تغییراتی در کارکردها و وظـایف شـده است. در سند تحولبنیادینآموزشوپرورش مدرسه «کانون تربیتی محله» کانون اصلی تغییر و تحول و دارای قدرت تصمیمگیری و پاسخگویی معرفی شده است که میتواند فعالیتهای متنوعی ازقبیل آموزشی، پرورشی، فراغتی و ... را در برگیرد. این امر امکان بالقوهای را در پذیرش نقشهای مختلف در جامعه به مدرسه خواهد داد (غرویالخوانساری، 1383)؛ مدرسه بهعنوان یکی از شاخصترین عملکردهای محله میتواند هویتی چندعملکردی یابد و امکانات آموزشی، کمکآموزشی، فرهنگی، فراغتی و تفریحی آن بهخوبی به خدمت محله نیز درآید (حاجی سید جوادی و نجاتیان،1393). مدرسه به منزلة کانون محله قابلیت تعامل با محله در بهرهوری از امکانات را نیز دارد. به عبارت دیگر امکانات آموزشی مدارس، پایهای در آموزش بزرگسالان است و امکانات کمکآموزشی نظیر فضای سبز، زمین ورزشی، سالن اجتماعات را با برنامهریزی مناسبی بهعنوان پارک محله، ورزشگاه محله، سینمای محله یا بخشی از آن عمل میکند. از پیامدهای پیوند مدرسه و محله، بهرهمندی متقابل مدرسه از منابع محلی است؛ بهطوریکه امکانات موجود محله نظیر کتابخانة محله یا پارک محله و همچنین امکانات شخصی افراد محلی ازقبیل نیروهای متخصّص یا کارگاههای محلی میتوانند از فعالیتهای مدرسه در صورت نیاز پشتیبانی کنند (غرویالخوانساری، 1383).
روش پژوهش
در این پژوهش، از روش پژوهش مطالعة موردی با رویکرد کیفی استفاده شد. پژوهش موردی عبارت است از مطالعة عمیقِ نمونههایی از یک پدیده در محیط طبیعی آن و از دیدگاه افرادی که در آن مشارکت دارند (گال، بورگ و گال، 1393). در این پژوهش بر اساس دیدگاه ین[15] (2003)، تمرکز اصلی بر چگونگی مسئولیتپذیری اجتماعی مدرسه (پدیدة مطالعهشونده) است. از مهمترین دلایل انتخاب این روش میتوان به غیرممکنبودنِ دستکاری در ساختار افراد مورد مطالعه، توجه به شرایط و زمینة مورد مطالعه و وابستگی پدیده مورد مطالعه با زمینه و موقعیت آن اشاره کرد (سرمد، بازرگان و حجازی، 1387). همچنین، نبود یک چهارچوب نظری معتبر که براساس آن بتوان عملکرد مدارس را در بعد مسئولیتپذیری اجتماعی مطالعه کرد، از دلایل دیگر انتخاب روش مطالعة موردی با تأکید بر رویکرد کیفی است. قلمرو موضوعی این پژوهش، ابعاد و مؤلفههای مسئولیتپذیری اجتماعی مدرسه است. قلمرو مکانی، دو دبیرستان دخترانة[16] دولتی متوسطة دورة دوم شهر مشهد: دبیرستان (الف) در ناحیة یک آموزشوپرورش و دبیرستان (ب) در ناحیة هفت آموزشوپرورش انتخاب شده است. قلمرو زمانی این پژوهش، سال تحصیلی 1395-96 است. در پژوهش حاضر، مورد مطالعه دبیرستانهای دولتی دخترانة شهر مشهد است. انتخاب مدارس به روش نمونهگیری هدفمند انجام گرفت. به دلیل نبود یک چهارچوب نظری معتبر و مشخصی که بر اساس آن بتوان مسئولیتپذیری اجتماعی را در مدارس سنجید و نیز به دلیل نبود گزارشی موثق از مدارسی که از مسئولیتپذیری بالایی برخوردار باشند، با مراجعه به ادارة کل آموزشوپرورش خراسان رضوی و تشریح هدف پژوهش، مدارس برخوردار از ویژگی های مدنظر برای بررسی معرفی شدند.
دبیرستان (الف): این دبیرستان در ناحیة یک شهر مشهد قرار دارد و جزو مدارس دولتی حاشیة شهر محسوب میشود. مدرسه دارای 15 کلاس و 23 معلم است و 397 دانشآموز در مقطع دبیرستان و پیشدانشگاهی و در گروههای تجربی، انسانی و ریاضی در این مدرسه تحصیل میکنند. دبیرستان در نوبت صبح فعالیت میکند؛ مدیر مدرسه 12 سال سابقة مدیریتی دارد و مدرسه دارای آزمایشگاه، کتابخانه و سالن مطالعه و نمازخانه است.
دبیرستان (ب): این دبیرستان در ناحیة هفت شهر مشهد قرار دارد. مدرسه دارای 22 کلاس و 30 معلم است و 470 دانشآموز در مقطع دبیرستان و پیشدانشگاهی در گروههای تجربی، انسانی و ریاضی در این مدرسه تحصیل میکنند؛ این دبیرستان در نوبت صبح فعالیت میکند؛ مجهز به تعدادی کلاس درس هوشمند، سالن آمفیتئاتر، آزمایشگاه و کتابخانه و سالن مطالعه و نیز نمازخانه است.
برای گردآوری دادهها از ابزارهای چندگانة مصاحبه، بررسی اسناد و مشاهده استفاده شد. نخست بهمنظور شناسایی ابعاد و مؤلفههای مسئولیتپذیری اجتماعی مدرسه با مراجعه به ادبیات پژوهش و مرور مقالات علمیپژوهشی و پایاننامهها (بهدستآمده از پایگاههای اطلاعاتی معتبر) و تحلیل سند تحول بنیادین آموزشوپرورش، مهمترین ابعاد و مؤلفههای مسئولیتپذیری اجتماعی مدرسه شناسایی و استخراج شدند. بهمنظور مطالعة چگونگی تحقق مؤلفههای مسئولیتپذیری اجتماعی در مدارس نامبرده، مصاحبههای نیمهساختیافته با مدیران، معاونان، معلمان، دانشآموزان و والدین هر مدرسه انجام شد. موضوعات محوری مصاحبهها حول موقعیت مدرسه در جامعه، نقش مدرسه در پاسخگویی به نیازها و انتظارات اجتماعی، مسئولیت اجتماعی مدرسه در جامعه، نقش مدرسه در قبال پاسخگویی به نیازها و انتظارات ذینفعان در جامعه تنظیم شد که البته طرح آنها بسته به مصاحبهشونده و فرایند هدایت مصاحبه متفاوت بود. هر مصاحبه بین 30 تا 45 دقیقه طول کشید. در جریان مصاحبه با کسب اجازه از مصاحبهشوندگان، مکالمات ضبط و یادداشتبرداری شد. مصاحبه بهصورت حضوری در زمانهای دلخواه مصاحبهشوندگان در مدارس انجام گرفت. گردآوری اطلاعات تا رسیدن حجم نمونه به اشباع اطلاعات یعنی نبودِ مضمونها یا درونمایة جدید ادامه یافت. نقش و تعداد پژوهیدهها در هر دو مدرسه در جدول (1) نشان داده شده است.
جدول1: نقش و تعداد پژوهیدهها
|
مدرسه |
مدیر |
معاون |
معلم |
دانشآموز |
والدین |
تعداد پژوهیدهها در هر مدرسه |
مجموع |
|
دبیرستان الف |
1 |
1 |
8 |
6 |
5 |
21 |
41 |
|
دبیرستان ب |
1 |
1 |
7 |
5 |
6 |
20 |
علاوه بر مصاحبه، از مشاهدة نیمهساختیافته نیز بهمنظور دستیابی به درک عمیقتر موضوع در مدارس مطالعهشده استفاده شده است. در طول مدت اجرای پژوهش، پژوهشگر به مدت 45 روز کاری درمجموع 225 ساعت در مدارس مطالعهشده حضور داشت و ضمن درگیرشدن در فعالیتها و برنامههای مدرسه بهطور مستقیم به مشاهده پرداخت. همچنین، کلیة اسناد و مدارک موجود در مدرسه ازجمله صورتجلسات شورای مدرسه، شورای دبیران، شورای دانشآموزی، انجمن اولیا و مربیان، میثاقنامههای معلمان، دانشآموزان و اولیا بررسی شد. در مرحلة نهایی، به منظور غنیسازی و متناسبسازی ابعاد و مؤلفههای مسئولیتپذیری اجتماعی مدرسه، یک جلسه مصاحبة گروهی نیز با 9 تن از متخصّصان،کارشناسان و مدیران مدارس با سابقة بیش از 30 سال مدیریت مدرسه در سطح استان تشکیل شد؛ با این هدف که ماهیت و ابعاد مسئولیتپذیری اجتماعی در سطح مدرسه به ویژه با تأکید بر سند تحول بنیادین آموزشوپرورش و نیز نتایج توصیف این پدیده در مدارس مطالعهشده بحث و بررسی و نیز اعتباریابی شده است.
در این پژوهش، برای تحلیل دادههای کیفی از شیوة تحلیل تفسیری استفاده شد. تحلیل تفسیری میتواند فرایندی برای بررسی دقیق دادههای پژوهش موردی باشد که هدف اصلی آن یافتن سازهها، مقولهها و الگوهایی است که برای توصیف و تبیین پدیدة پژوهششونده به کار میرود (گال، بورگ و گال، 1393). بهمنظور کدگذاری اطلاعات بهدستآمده از مصاحبه، مشاهده و تحلیل اسناد از روش کدگذاری اشتراوس و کوربین (1390) استفاده شد. برای تأمین اعتبار در نتایج بهدستآمده از دادههای کیفی با تکیهبر دیدگاه گابا و لینکلن[17] (1989) چهار معیار قابلیت اعتبار، قابلیت اتکا، قابلیت انتقال و قابلیت تأیید در نظر گرفته شده است. در پژوهش حاضر، قابلیت اعتبار نتایج بهدستآمده از طریق «بررسی پژوهیدگان» انجام گرفت. بدین ترتیب که پس از انجام هر مصاحبه، متن آن مکتوب شد و به همراه تحلیلی از مصاحبه در اختیار فرد مصاحبهشونده قرار میگرفت تا از صحت اطلاعات بهدستآمده از مصاحبه مطمئن شد. قابلیت انتقال به کاربردهای نتایج حاصل از پژوهش اشاره دارد و در راستای اعتبار بیرونی عمل میکند. دربارة معیار قابلیت انتقال همانطور که در بخش روش به آن اشاره شد، با استفاده از روش نمونهگیری هدفمند با صاحبنظران مصاحبه برگزار شد. پژوهشگر با استفاده از این روش تلاش کرد مدارس و افرادی را برگزیند که دانش و تخصّص کافی در زمینة تبیین موضوع داشته باشند و اطلاعات جامعتری را ارائه دهند. قابلیت تأیید بدین معناست که نتایج حاصل از پژوهش را پژوهشگر یا استادی که نقش مدافع و راهنمای کار را به عهده دارد (استاد راهنما) تأیید کند (به نقل از عباسزاده، 1390). این معیار را گروه پژوهش پس از اجرای مصاحبهها، مشاهدات و تحلیل اسناد بررسی و تأیید میکردند.
یافتههای پژوهش
سؤال اول پژوهش: ابعاد و مؤلفههای مسئولیتپذیری اجتماعی مدرسه کدامند؟
برای پاسخ به این سؤال با مراجعه به ادبیات پژوهش و مرور مقالات علمیپژوهشی و پایاننامهها (بارگیریشده از پایگاههای اطلاعاتی معتبر مانند پروکوئست[18]، مرکز اطلاعات منابع آموزشی[19]، امرالد[20]، سیویلیکا[21]، الزویر[22]، بانک اطلاعات نشریات کشور، پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران، پایگاه اطلاعات علمی جهاد دانشگاهی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی)، تحلیل سند تحول بنیادین آموزشوپرورش و نتایج بهدستآمده از تحلیل یک مصاحبة گروه کانونی مهمترین ابعاد و مؤلفههای مسئولیتپذیری اجتماعی مدرسه شناسایی و استخراج شد. این فرایند در چند مرحله پالایش شد تا اینکه درنهایت ابعاد و مؤلفههای کلیدی مرتبط با آن مشخص شد. بنابراین، ضمن مرور الگوهای نظری (ازجمله کارول، 1979، 1991، 1999؛ اسوارتز و کارول، 2003؛ کارول و وود، 1991؛ دنیسون، 2000؛ ساستریج، 2007 و سازمان بینالمللی استاندارد، ایزو 26000) و نتایج پژوهشهای پیشین که شرح آن در جدول (1) آمده است، مهمترین ابعاد مسئولیتپذیری اجتماعی با تأکید بر مدرسه عبارتاند از: بعد اجتماعی، اقتصادی، اخلاقی، محیطزیست، قانونی.
جدول 1: ابعاد و مؤلفههای مسئولیتپذیری اجتماعی مدرسه، مستخرج ادبیات پژوهش
|
ابعاد |
مؤلفهها |
منبع |
|
اجتماعی |
ایجاد روحیة همکاری و تعاون با معلمان و همسالان، ترویج احترام، توسعة مهارتهای اجتماعی در ارتقای سازگاری و یکپارچهسازی در محیط اجتماعی، تسهیل یادگیری از طریق ترویج تعامل مثبت با معلمان و همسالان، تربیت شهروند خوب و مسئول، آگاهیسازی افراد دربارة وظایف اجتماعیشان (ایجاد حسآگاهی اجتماعی)، کمک و احترام به دیگران، رفتار مسئولانه، همکاری و مشارکت فعال و داوطلبانه در فعالیتهای اجتماعی، سازگاری اجتماعی، آگاهی و احترام به ارزشهای فرهنگی و اجتماعی، مشارکت در توسعة جامعه و کمک به حل مسائل اجتماعی (بهبود کیفیت زندگی)، رعایت نظم اجتماعی، آگاهی ارزش کار، توسعة روابط انسانی مثبت، توسعه و ارتقای بهداشت روانی، ایجاد حس عدالتخواهی در رفتارهای اجتماعی، توسعة ارزشهای دموکراتیک و پایدار، ایجاد نگرش دلسوزانه و همدردی با دیگران، تسهیل درک معضلات اجتماعی، توسعة شایستگیهای فردی و اجتماعی، تسهیل یادگیری تفکر انتقادی، ارتقای اعتماد اجتماعی. |
ورای لیک، سورتسن و فلانگان، 2016؛ کلارک، 2016؛ مارتینک و هلیسون،2016؛ تورکاهرمان، 2015؛ هانی من، 2015؛ آگوستین و مینکوت هنریکسون، 2015؛ سیهم، 2013؛ اپایدین و ارکان، 2010؛ مک ردی، 2009؛ کارول و وود، 1991؛ اکلی، 2009؛ لی، 2009؛ لایت استون، 2008؛ فولر، 2008؛ پولک، 2006؛ باقی، 2005؛ فیلیپات و بینان، 2005؛ پدرینی، 2005؛ کنمر، 2002؛ سامرز، 1969؛ ونتزل، 1991؛ خواجهنوری، مساوات و ریاحی، 1393؛ طالبی و بحریپور، 1393؛ ایزدی و عزیزی شمامی، 1388؛ میرکمالی، 1382؛ ایمان و جلائیان بخشنده، 1389. |
|
اخلاقی |
شناخت و پذیرش گوناگونیهای فرهنگی و فردی، عمل بر اساس ملاحظات اخلاقی، درک تفاوتهای فردی، احترام به حقوق و احساسات دیگران، توسعة صداقت فردی و علمی، ایجاد آمادگی در پذیرش عواقب رفتار و وظایف خود، توسعه و ترویج اعمال پسندیده، عمل به تعهدات اجتماعی و مدنی، تعهد به کار، تصمیمگیری اخلاقی،ارتقای اعتمادبهنفس، توسعة شایستگیهای اخلاقی، ارتقای رشد فردی (خودسازی)، شناخت حقوق اولیة انسانی خود و دیگران، نوعدوستی، ارزش قائل شدن به تنوّع و دفاع از حقوق بشر، مشارکت فعال و داوطلبانه در فعالیتهای جامعه. |
ورای لیک، سورتسن و فلانگان، 2016؛ کلارک، 2016؛ تورکاهرمان، 2015؛ آگوستین و مینکوت هنریکسون، 2015؛ هانی من، 2015؛ سیهم، 2013؛ اپایدین و ارکان، 2010؛ مک ردی، 2009؛ اکلی، 2009؛ لی، 2009؛ فولر، 2008؛ پدرینی، 2005؛ فیلیپات و بینان، 2005؛ کنمر، 2002؛ ونتزل، 1991؛ خواجهنوری، مساوات و ریاحی، 1393؛ ایمان و جلائیان بخشنده، 1389 و میرکمالی، 1382. |
|
قانونی |
درک توانایی خود برای انجام اعمال مسئولانه، پایبندی به قوانین و هنجارها و انتظارات نقش، پیروی از قوانین و استانداردهای بینالمللی، اجتناب از تخلف قوانین حاکم بر جامعه، احترام به قانون و ارزشهای جامعه، انجام عمل مسئولانه. |
هنریکسون، 2015؛ گوستین و مینکوت هنریکسون، 2015؛ اپایدین و ارکان، 2010؛ هانی من، 2015؛ لی، 2009؛ اکلی، 2009؛ فولر، 2008؛ پدرینی، 2005؛ فیلیپات و بینان، 2005؛ کنمر، 2002؛ ونتزل، 1991؛ میرکمالی، 1382؛ ایزدی و عزیزی شمامی، 1388. |
|
محیط زیست |
اهمیتدادن به محیط پیرامون، توسعة رفتارهای زیستمحیطی، تصمیمگیری و عمل بر اساس ملاحظات زیستمحیطی. |
ورای لیک، سورتسن و فلانگان، 2016؛ آگوستین و مینکوت هنریکسون، 2015؛ اپایدین و ارکان، 2010؛ اکلی، 2009؛ فولر، 2008؛ کنمر، 2002؛ طالبی و بحریپور، 1393. |
|
اقتصادی |
آگاهی دربارة صرفهجویی در انرژی، منابع و پول. |
اکلی، 2009؛ طالبی و بحرینیپور، 1393. |
درنتیجة همسوسازی نتایج بهدستآمده از تحلیل اسناد علمی، سند تحول آموزشوپرورش و مصاحبة گروه کانونی، مسئولیتپذیری اجتماعی مدرسه در پنج بعد اجتماعی- سیاسی؛ فرهنگی- اخلاقی؛ زیستی؛ قانونی؛ اقتصادی و 111 مؤلفه استخراج شد که در جدول (2) به آن اشاره شده است:
جدول 2: ابعاد و مؤلفههای مسئولیتپذیری اجتماعی مدرسه
|
ابعاد |
مؤلفه |
|
|
اجتماعی- سیاسی |
تمرین دموکراسی در مدرسه: درک مفاهیم و آگاهیهای سیاسی و اجتماعی، توسعة ارزشهای دموکراتیک و پایدار، آموزش مهارتها و هنجارهای سیاسی. حقوق دیگران: کمک و احترام به دیگران؛ احترام به حقوق و احساسات دیگران؛ رعایت حقوق متقابل؛ ایجاد حسآگاهی و سازگاری اجتماعی؛ تسهیل درک معضلات اجتماعی. مشارکت اجتماعی:مشارکت دانشآموزان در مجالس و اماکن مذهبی؛ حضور فعال دانشآموزان در تشکّلهای رسمی و قانونی؛ مشارکت خانواده و سایر نهادها و دستگاهها بهویژه حوزههای علمیه؛ مشارکت خانوادهها در فعالیتهای آموزشی و تربیتی مدرسه؛ مشارکت در رشد و تعالی کشور در عرصههای دینی، فرهنگی و اجتماعی؛ مشارکت فعال در مواجهه با نیازهای فوری و عمومی جامعه؛ مشارکت فعال و داوطلبانه در فعالیتهای جامعه (مشارکت مدرسه در انتخابات)؛ مشارکت در توسعة جامعه و کمک به حل مسائل اجتماعی (آمادگی مدرسه در کمک به اجتماع محلی به هنگام بروز مشکل)؛ یادگیری مشارکتی؛ مشارکت افراد در تصمیمگیریها؛ توجه به کار گروهی؛ پیوند مؤثر با موضوعات و مسائل جامعه همدردی مدرسه با جامعه؛ تعامل اثربخش با مساجد و نهادها، مراکز مذهبی و کانونهای محلی. مهارتهای اجتماعی: چگونگی ارتباط برقرارکردن با دیگران؛ خوب گوشدادن و پذیرفتن دیگران؛ توجه به مهارتهای کلامی دانشآموزان؛ تمرین مهارت گفتوگو و مهارت گوشدادن؛ داشتن مهارتهای ارتباطی در سطح محلی تا جهانی؛ توجه به اوقات فراغت بچههای محله؛ مدرسه کانون کسب تجربههای تربیتی؛ نقشآفرینی در فرایند زندگی فردی، خانوادگی و اجتماعی؛ تأمینکنندة نیازهای فردی، اجتماعی، اخلاقی و علمی؛ داشتن روحیة جمعی. ایجاد روحیة همکاری و تعاون با معلمان و همسالان؛ توسعة روابط انسانی مثبت با دیگران؛ ارتقای اعتماد اجتماعی. تنوّعبخشی به محیطهای یادگیری و ارائة خدمات آموزشی: غنیسازی محیط مدرسه با همکاری سایر دستگاهها از راهِ ایجاد شبکهای از محیطهای یادگیری؛ برگزاری اردوهای آموزشی اثربخش؛ استفاده از اردوهای علمی در آموزش؛ استفاده از ظرفیتهای بیرون و درون مدرسه (اردوها و مساجد)؛ تعامل اثربخش و فعال با سایر نهادها و دستگاههای مرتبط بهویژه رسانه و خانواده؛ همکاری مدرسه با مراکز فرهنگی و علمی محله؛ ارتباط سازمانیافته با مراکز علمی، پژوهشی؛ متناسبسازی فضاهای تربیتی با ویژگیها و نیازهای دانشآموزان و اقتضائات فرهنگ اسلامی؛ متناسبسازی فضاهای فیزیکی، آموزشی و تربیتی با نیازهای ویژه و تفاوتهای جنسیتی دانشآموزان؛ آموزش مهارتهای لازم برای جامعه؛ آموزش تقسیمکار به دانشآموزان؛ آموزش با هم زیستن؛ نقشآفرینی مدرسه در جایگاه کانون پیشرفت فرهنگی و اجتماعی محله؛ کانون یادگیری محله؛ از بین بردن موازی کاری در آموزش و جلوگیری از درسزدگی. توانمندسازی خانوادهها: کمک به افزایش سطح تواناییها و مهارتهای خانواده؛ ارائة خدمات مشاورهای به خانوادههای آسیبپذیر و آسیبزا. |
|
|
اخلاقی- فرهنگی
|
درک مفاهیم فرهنگی و آگاهی از ارزشها، باورها و الگوهای فرهنگی جامعه؛ توسعة فرهنگ نیکوکاری و تعاون و مشارکتپذیری؛ اجرای برنامههای فرهنگی، هنری؛ آموزش معنویت و فلسفة زندگی؛ تقویت اعتقاد به ارزشهای اسلامی؛ تقویت آداب و سبک زندگی اسلامی؛ تصمیمگیری اخلاقی؛ کمک به ارتقای سطح اخلاقی جامعه؛ نگرش سیستمی به آموزههای اخلاقی؛ تعالی عبادی و اعتقادی؛ تحکیم فضائل اخلاقی (عزتنفس، حیا و عفت، صداقت، مسئولیتپذیری و نظم)؛ تقویت و توسعة جنبههای تربیتی و اخلاقی به کمک برنامة درسی؛ تقویت اخلاق حرفهای؛ متناسبسازی موضوعات تربیتی و اخلاقی با مراحل رشد و ویژگیهای دانشآموزان؛ رعایت اخلاق حرفهای در کار؛ پذیرش و توجه به تفاوتهای فردی؛ شناخت و پذیرش گوناگونی فرهنگی و فردی؛ صداقت در کار؛ ایجاد خلوص در دانشآموزان؛ ایجاد آمادگی در پذیرش عواقب رفتار و وظایف خود؛ عمل به تعهدات اجتماعی و مدنی؛ تعهد به کار؛ رعایت وجدان، عدالت و انصاف در روابط با دیگران؛ الگو و راهنمابودن معلمان و مدیران؛ نوعدوستی و ارزش قائلشدن به تنوّع و دفاع از حقوق بشر؛ شناخت حقوق اولیه انسانی خود و دیگران؛ خیرخواهی (دفاع از حقوق دیگران)؛ توسعة فرهنگ نماز و سواد قرآنی؛ ارتقای فرهنگ حیا، عفاف و حجاب؛ ازخودگذشتگی و ایثار؛ ایجاد نگرش دلسوزانه و همدلی با دیگران؛ ارتقای رشد فردی و خودسازی؛ برخوردار از مربیان دارای فضائل اخلاقی و شایستگیهای حرفهای؛ کشف استعدادها، پاسخگویی به نیازها و علائق دانشآموزان؛ تعامل اثربخش با مساجد و نهادها، مراکز مذهبی و کانونهای محلی؛ ارائة خدمات مشاوره و آموزشهای دینی و اخلاقی و متناسبسازی فرهنگسازمانی با معیارهای اخلاق اسلامی. |
|
|
اقتصادی |
صرفهجویی در انرژی، منابع و پول؛ توجه به روش مصرف در زندگی؛ کمک به درک مفاهیم و مسائل اقتصادی؛ کارآفرینی؛ قناعت و انضباط مالی؛ مصرف بهینه و دوری از اسراف و توانمندسازی والدین در حوزة درک پدیدههای اقتصادی. |
|
|
زیستی |
فردی |
توسعه و ارتقای بهداشت روانی؛ سلامت جسمی دانشآموزان؛ ورزش و تفریحات سالم فردی و گروهی؛ افزایش سلامت جسمی و روحی دانشآموزان از راهِ ارائة خدمات مشاورهای تربیتی؛ ایجاد بهداشت روانی در محیط آموزشی و توجه به نیازهای جسمی و روانی دانشآموزان. |
|
محیطی |
اهمیّتدادن به محیطزیست پیرامون؛ توسعة رفتارهای زیستمحیطی؛ تصمیمگیری و عمل بر اساس ملاحظات زیستمحیطی و درک مفاهیم بهداشت عمومی و مسائل زیستمحیطی. |
|
|
قانونی |
پایبندی بهقوانین و هنجارها و انتظارات نقش در مدرسه؛ پیروی از قوانین و استانداردهای ملی و بینالمللی؛ اجتناب از تخلف قوانین حاکم بر جامعه؛ اجرای آییننامهها و بخشنامههای اداری؛ احترام به قانون و ارزشهای سازمان و جامعه؛ واگذاری مسئولیت کلان تربیتی مدرسه به مدیران و رعایت نظم اجتماعی. |
|
سؤال دوم پژوهش: تحقق مؤلفههای مسئولیتپذیری اجتماعی در مدارس موردمطالعه شهر مشهد چگونه است؟
در پاسخ به این سؤال دادههای حاصل از مصاحبه، مشاهده و اسناد مدرسه به تفکیک تحلیل شد. مصاحبه در دو مدرسة مزبور با مدیر مدرسه، معاونان، معلمان، دانشآموزان و والدین آنان انجام شد. همچنین اسناد و مدارک مربوط به صورتجلسات شورای مدرسه، شورای دانشآموزی، شورای دبیران، انجمن اولیا و مربیان، میثاقنامة معلمان، میثاقنامة دانشآموزان، میثاقنامة اولیا، میثاقنامة عفاف و حجاب و گزارش ماهانة فعالیتهای مدارس در سال 1395 تحلیل شده است. علاوه براین، پژوهشگر دادههای حاصل از مشاهدات خود را نیز ثبت و ضبط کرده و آنها را طی مراحل کدگذاری باز و محوری تحلیل کرده است.
تصویر مسئولیتپذیری اجتماعی در آینة مدرسه الف: نتایج بهدستآمده از مشاهدات پژوهشگر در دو مرحلة کدگذاری باز و محوری تحلیل شد. درنتیجه، 110 نکتة کلیدی، 100 مفهوم و 17 مقوله استخراج شد. مقولههای استخراجشده عبارتاند از: ترویج فرهنگ نماز و سواد قرآن، عفاف و حجاب، احترام به دیگران، توسعة روحیة همکاری و مشارکت در مدرسه، صرفهجویی و پرهیز از اسراف، آگاهی اجتماعی، اعتمادسازی، تقسیم وظایف در مدرسه، بهداشت فردی و روانی، توجه به محیطزیست، اخلاقمداری، نظارت و کنترل بر رفتارهای دانشآموزان، تعمیرات و زیباسازی فضای فیزیکی، حمایت و نوعدوستی، تصمیمگیری مشورتی، قانونمداری و ارتقای سلامت جسمانی دانشآموزان.
براساس نتایج بهدستآمده از تحلیل مصاحبه، مشاهده و اسناد مطالعهشده در مدرسة الف و تطبیق آن با چهارچوب مفهومی بهدستآمده در سؤال اول پژوهش، به نظر میرسد توجه به بعد سیاسی- اجتماعی و اخلاقی-فرهنگی و سپس قانونی در مقایسه با بعد اقتصادی و سپس زیستمحیطی بیشتر است. همچنین مهارتهای اجتماعی، آگاهی اجتماعی، تقسیم وظایف در مدرسه، موفقیت علمی دانشآموز، توسعة روحیة همکاری و مشارکت در مدرسه، دانشافزایی ذینفعان، اعتمادسازی، شناسایی و جهتدهی استعدادهای دانشآموزان، نقش الگویی مدیر و معلم برای دانشآموزان، تصمیمگیری مشورتی، ایجاد آرامش و امنیت، تنوّعبخشی به محیطهای یادگیری و ارائة خدمات آموزشی، آسیبشناسی مشکلات آموزشی-تربیتی، شاخصهای مدیریتی، حمایت و نوعدوستی، احترام به دیگران، ترویج فرهنگ نماز و سواد قرآنی، ترویج فرهنگ عفاف و حجاب، تربیت دینی و اعتقادی، اخلاقمداری، تعهد سازمانی، صرفهجویی و پرهیز از اسراف، فرهنگسازی اقتصادی، بهداشت فردی و روانی دانشآموزان، ارتقای مهارتهای جسمانی دانشآموزان، توجه به محیطزیست و بهداشت محیطی، تعمیرات و زیباسازی فضای فیزیکی، قانونمداری، نظارت و کنترل امور مدرسه مهمترین مقولههای ناظر بر مسئولیتپذیری اجتماعی مدرسة الف است.
جدول 3: تطابق مقولهها و مفاهیم مستخرج مدرسة الف با ابعاد مسئولیتپذیری اجتماعی
|
مؤلفهها |
ابعاد |
|
مهارتهای اجتماعی: خودسازی (اثرپذیری از مدرسه)، داشتن اعتمادبهنفس، حضور مدیر در میان معلمان در زنگ تفریح، آموزش انتقادپذیری به دانشآموزان، حمایت صبورانة مدیر از معلمان، صبوری مدیر، گوشزدکردن دلسوزانة خطای دانشآموز، الگوپذیری از جامعه، حرفشنوی دانشآموزان از مدیر، گوشدادن به حرفهای دانشآموزان، پیگیری مدیر از وضعیت دانشآموزان و درد دل با آنها، ایجاد حس رقابت مثبت در بین دانشآموزان، اجتناب از زورگویی و اِعمال قدرت، نرمش همراه با سختگیری، به وجود آوردن رقابت دوستانه بین دانشآموزان، تأکید به رعایت قوانین برگزاری مراسم آغازین، گوشزد حدومرزهای رفتاری در جامعه به دانشآموزان، گوشزدکردن دوستانة کاستیهای معلمان در کارشان، خوشرویی مدیر، آشنایی دانشآموزان با چگونگی ارتباط و برخورد با جنس مخالف، گوشزدکردن محترمانة نقاط ضعف معلمان، آشنایی دانشآموزان بامهارتهای دوستیابی، ارتباط دوطرفه و مسالمتآمیز مدیر با معلمان، ارتباط دوستانة مدیر با دانشآموزان، ایجاد ارتباط صمیمی و نزدیکبین والدین و مدرسه، وجود تعامل متقابل دوطرفه در روابط بین افراد پایبندی مدیر به ارتباط متقابل دوستانه، ارتباط دوطرفه و مسالمتآمیز مدیر با معلمان، ارتباط دوستانة مدیر با دانشآموزان، آموزش چگونگی رفتارکردن در نقشهای مختلف، آموزش شیوة برخورد در اجتماع، الگوی عملی احترامگذاشتن به دیگران، سفارش معلمان به نحوة رفتار درست، آگاهی بخشی مهارتهای ارتباطی؛ آگاهی از ویژگیهای جسمی، روانی، اخلاقی و اقتصادی دانشآموزان، توجه به تفاوتهای فردی دانشآموزان، انتقادپذیری معلم و گوشدادن محترمانة مدیر به حرفهای معلمان. آگاهی اجتماعی: ایجاد حسآگاهی اجتماعی در دانشآموزان، حس مفیدبودن برای جامعه، تربیت شهروند خوب برای جامعه، آگاهیسازی دانشآموزان، حضور شهرداری برای روز درختکاری، حضور دانشگاه علوم پزشکی برای معاینة دانشآموزان، دعوت از شهرداری برای برگزاری برنامههای فرهنگی، آموزش شهروندی به دانشآموزان به کمک شهرداری، آموزش چگونگی رفتار در محیطهای اجتماعی به کمک مشاور، حضور نیروی انتظامی در محله بهمنظور امنیت دانشآموزان، دعوت از استادان برای سخنرانی در مدرسه، برگزاری کارگاههای آموزشی برای دانشآموزان و خانوادهها (عفاف و حجاب، امربهمعروف و مسائل سیاسی)، ارائة آموزشهای توانبخشی به دانشآموزان به کمک سازمان بهزیستی، برگزاری مانور زلزله در مدرسه، برگزاری برنامه به مناسبتها و اعیاد مختلف، کوشش برای انتقال آدابورسوم و ارزشهای اجتماعی به دانشآموزان، جشنها و عزاداریهای مناسبتی، آمادهسازی تابلوهای مناسبتی، پایگاه صلواتی، حضور در راهپیماییها، نصب پیامهای مناسبتی در تابلوی اعلانات، بزرگداشت هفتة دفاع مقدس، بزرگداشت هفتة نیروی انتظامی، برگزاری هفتة بهداشت روان؛پخش هرروزة دعای عهد در مدرسه، برگزاری عزاداری ایام فاطمیه، دعوت از والدین برای شرکت در جشنوارة هفتسین. تقسیم وظایف در مدرسه: آموزش تقسیمکار و وظایف به دانشآموزان، تقسیمکار فعالیتهای مدرسه بین معاونان، تقسیم وظایف بین افراد در مدرسه، تقسیم وظایف بین خادمان نماز، تقسیم وظایف برای اجرای برنامة مدرسه، پیوند مباحث درس با انجام وظیفه و تقسیمکار اجتماعی. توجه به موفقیت علمی دانشآموز: بسترسازی برای رشد و تحول علمی در ذهن دانشآموز، آمادگی برای ورود به بازار کار، تسلّط بر تدریس روزانه، تسلّط به مباحث آموزشی، رسیدگی به وضعیت درسی دانشآموزان، حمایت مدیر از دانشآموزان شرکتکننده در مسابقات، استفاده از معلمان و کادر آموزشی باتجربه، پیگیری مدیر برای برگزاری کلاسهای مشاورة درسی برای دانشآموزان، توجه به نیازهای آموزشی دانشآموزان، فراهمکردن امکانات و وسایل ضروری دانشآموزان و معلمان، تأکید به مسائل آموزشی و ایجاد علاقه در دانشآموزان در جلسات مدیر و معلمان، ایجاد تغییر و تحول در دانشآموز، برگزاری اعتکاف علمی در مدرسه، بحث و تبادلنظر مدیر و معلمان دربارة دلایل رشد یا افت نمرات دانشآموزان، تأکید بر توجه بیشتر به دانشآموزان ضعیف، تعیین معلم پشتیبان برای دانشآموزان توانمند آموزشی، تعیین معلم راهنما برای دانشآموزان ضعیف، ارتقای معدل و افزایش توان علمی، پژوهشی و کیفیتبخشی آموزشی و پرورشی، ارائه راهکارهایی برای رشد و جلوگیری از افت تحصیلی دانشآموزان، تعامل با دانشآموزان و ایجاد انگیزه بهمنظور شناخت نیازهای آموزشی و آموزش اولیا بهمنظور کمک به یادگیری دانشآموزان بهمنظور کیفیتبخشی آموزشی. توسعة روحیه همکاری و مشارکت در مدرسه: همکاری مدیر و معاونان با معلمان، آشنایی دانشآموزان با نوع و نحوة مشارکت در جامعه، یادگیری نقشداشتن در سرنوشت خود و کشور، کمکگرفتن از دانشآموزان قویتر (معلمیار) برای آموختن به دانشآموزان ضعیف، یادگیری شرکت در مباحث و دفاع از حقوق خود و دیگران در مدرسه، داشتن شرکت فعال و آگاهانه در انتخابات، کمک به شورای دانشآموزی در برگزاری برنامههای مدرسه، کمک به شورای دانشآموزی در ادارة مدرسه به مسئولان مدرسه، شرکت دانشآموز در برنامهها و جشنهای مدرسه، شرکت در رأیگیری شوراهای دانشآموزی در مدرسه، شرکت دانشآموزان در فعالیتهای فرهنگی مدرسه، شرکت والدین در برنامههای مدرسه (کلاسهای آموزشی و مهارتی)، ارتباط مدرسه با والدین از راهِ کانالهای تلگرامی و تلفنی و حضوری، مشارکت دانشآموزان خجالتی و کمرُو در فعالیتهای مدرسه، مشارکت دانشآموزان در تدریس (معلم یار)، مشارکت دانشآموزان در فعالیتهای مدرسه، رسیدگی شورای دانشآموزی به امور دانشآموزان، مشارکت مدیر در برنامههای مدرسه، همکاری دانشآموز در حضوروغیاب کلاسها، درخواست همکاری مدرسه از والدین، تقویت همکاری جمعی بین دانشآموزان، همکاری شورای دانشآموزی در برگزاری مراسم در مدرسه، همکاری نمایندگان کلاسها با دفتر مدرسه و بهداشتیاران مدرسه، تأکید بر همکاری و کار گروهی در مدرسه برای پیشبرد اهداف مدرسه، همکاری و کمک معلمان در ادارة مدرسه، کمک و همکاری دانشآموزان به یکدیگر، کمک معلمان در برگزاری امتحان، کمک دانشآموزان در مراسم عزاداری، کمکگرفتن از دانشآموزان در حضوروغیاب کلاسها، کمکگرفتن از دانشآموزان برای توزیع صبحانه، کمکگرفتن از دانشآموزان برای نظافت مدرسه، کمک دانشآموزان در مراسم عزاداری، داشتن ارتباط مستمر با مدرسه، درخواست حضور در مراسم روز دانشآموز و شرکت در راهپیمایی، تأکید به همکاری اولیا با مدرسه در گروههای مختلف، شناسایی خیرین به کمک اعضای انجمن، تلاش والدین برای بهبود وضع درسی و اخلاقی فرزندانشان، فعالیت دانشآموزان در شورای دانشآموزی، تلاش برای کسب مهارتهای اجتماعی و پذیرش مسئولیت در فعالیتهای مدرسه، ارائة نظرات و پیشنهادهای سازنده در بهبود وضعیت مدرسه، شرکت فعال در مراسمها و برگزاری مناسبتهای مختلف، اجرای طرح همیار معلم در مدرسه، ارائه و اجرای ایدههای نو اعضای شورا، امادهسازی کتابخانه و سالن مطالعه با همکاری دانشآموزان، همکاری با اولیای مدرسه در زمینههای علمی یا پژوهشی و شرکت در مسابقهها، المپیادها، همایشها و گردهماییها، همکاری دانشآموزان، اولیا و معلمان برای اسکان زائران پیاده، تقویت روحیة کار و تلاش جمعی، همکاری با اعضای شورای دانشآموزی و شرکت والدین در برنامههای مدرسه. دانشافزایی ذینفعان: برگزاری کارگاههای روانشناسی برای والدین، برگزاری کلاس آموزش شهروندی از سوی شهرداری، ارائة آموزشهای توانبخشی به والدین از سوی بهزیستی، برگزاری کلاسهای مشاوره قبل ازدواج و شیوههای فرزندپروری و مشاورة تغذیه برای والدین، ارائة آموزشهای توانبخشی به معلمان از سوی بهزیستی، آشنایی با مهارتهای انتخاب همسر، برگزاری کلاس مشاوره پیش از ازدواج برای دانشآموزان، برگزاری جلسات اولیا با موضوع مشاورة پیش از ازدواج، برگزاری جلسات آموزش پیش از ازدواج برای والدین و دانشآموزان، دعوت از اولیا برای شرکت در جلسة آسیبهای اجتماعی، برگزاری کلاسهای آموزش خانواده، برگزاری کلاسهای تقویتی، برگزاری جلسات مشاورة گروهی با دانشآموزان، برگزاری جلسة اولیا با موضوع آمادگی دانشآموزان برای امتحانات، برگزاری جلسة مهارتآموزی برای دانشآموزان، برگزاری کارگاه آموزش حرکات اصلاحی و ورزشی برای دبیران، برگزاری کارگاه آموزشی، برگزاری همایش آسیبهای اجتماعی، دعوت از سخنران ویژة هفتة دفاع مقدس با همکاری بسیج، دعوت از نیروی انتظامی برای آموزش اولیا و دانشآموزان، برگزاری کارگاه آموزشی دربارة شبکههای اجتماعی و تغذیه برای دانشآموزان، برگزاری کرسی آزاداندیشی، برگزاری کلاس آموزش شهروندی با همکاری شهرداری ویژة اولیا، کلاس اطفای حریق به کمک آتشنشانی، برگزاری کلاسهای گفتمان اعتقادی ویژة دهة اول محرم با همکاری حوزة علمیه قم، برگزاری کلاسهای گفتمان اعتقادی هفتهای یکروز با همکاری مکتب نرجس برای پاسخگویی به مسائل شرعی، برگزاری مانور زلزله، شرکت در جلسات هماندیشی، شوراهای دبیران و کارگاههای آموزشی، برگزاری مشاورة تحصیلی، برگزاری همایش آسیبها و پاسخگویی مسائل شرعی دانشآموزان یکروز در هفته. اعتمادسازی: آموزش اتحاد و هماهنگی به دانشآموزان، جلب اعتماد افراد بهواسطة تجربة مدیریتی، اعتماد دانشآموزان به مدیر. شناسایی و جهتدهی استعدادهای دانشآموزان: غربالگیری دانشآموزان ازنظر انضباط و معدل تحصیلی، جذب استعدادهای دانشآموزان خارج از مدرسه، جهتدهی به استعدادها و مهارتهای دانشآموزان با فعالیت در برنامههای مدرسه (اجرای نمایش و گویندگی و مجریگری)، استفاده از استعدادهای دانشآموزان در اجرای برنامههای مدرسه، تشویق دانشآموزان شرکتکننده در مسابقات، هدیهدادن به دانشآموزان برتر ازنظر اخلاقی و درسی، انگیزه پیداکردن برای کار و فعالیت بیشتر، ایجاد انگیزه در دانشآموزان با هدیهدادن، دادن هدیه به نفرات برتر درسی برای انگیرهبخشی در دانشآموزان، زمینهسازی رشد و شکوفایی خلاقیت و استعداد دانشآموزان. نقش الگویی مدیر و معلم برای دانشآموزان: باور به الگوی رفتاری و عملیبودن برای دانشآموز، مدیر یک همکار و الگوی رفتاری خوب در مدرسه، الگوی عملی بودن (انتقال تجربة شخصی) و الگوی عملی رفتار درست برای دانشآموز. تصمیمگیری مشورتی: مشورت با دیگران در تصمیمگیری، خودسرانه عمل نکردن مدیر در تصمیمگیری، تصمیمگیری مدیر با مشورت دیگران، بحث و تصمیمگیری مشترک مدیر و معلمان دربارة نیازهای دانشآموزان، پذیرفتن نظرات دیگران و مشورت گرفتن در تصمیمگیریها، نظرخواهی مدیر از دانشآموزان، مشورتگرفتن از معلمان در تصمیمگیری، مشورت مدیر با معاونان در اجرای کارهای مدرسه، مشورت والدین با مدیر مدرسه، مشورت با مدیر برای اجرای برنامهها، همفکری اعضای انجمن با مدیر و معاون، نظرخواهی در خصوص نحوة برگزاری امتحانات، نظرخواهی دربارة فرم نظرسنجی دبیران، همکاری و مشورت با اعضای شورای دانشآموزی، نظرخواهی از همکاران دربارة نحوة برگزاری برنامههای مدرسه برای جشن و شادی و تخلیة انرژی و ایجاد روحیه در دانشآموزان، پرهیز از قضاوت و تصمیمگیری یکطرفة (مدیر). ایجاد آرامش و امنیت: حفظ نظم و آرامش در کلاس، آمادهسازی محیط امن و آرام. تنوّعبخشی به محیطهای یادگیری و ارائة خدمات آموزشی: استفاده از تجهیزات و امکانات کمکآموزشی، تنبیه و تشویق مناسب، استفاده از روشهای تدریس خلاق، استفاده از یادگیری مشارکتی، استفاده از طرح درس و کارافزارهای آموزشی مناسب، ارتقای مهارتهای حرفهای- شغلی، استفاده از وقت کلاس و مدیریت زمان، استفاده از روشهای جدید در تدریس، بهکار بردن مثالهای عینی و کاربردی برای تفهیم درس در کلاس، ایجاد علاقه و انگیزه در دانشآموزان با آموزش عملی در تدریس، بیانِ اطلاعات مفید و کاربردی در درس، برگزاری نمایشگاه عکس/ کتاب/ غذا/ تاریخ معاصر، برگزاری نمایشگاه و فروشگاه محصولات دستساز دانشآموزان و والدین، برگزاری جشنواره و مراسم شب یلدا، برگزاری اردوهای تفریحی- تربیتی، بازدیدهای علمی، بهکارگیری خلاقیت و ابتکار در تمامی زمینههای علمی و فرهنگی، بهرهگیری از محیطهای یادگیری (نمایشگاهها، پژوهشسراها و ...) در تدریس، برگزاری اردوها و مسابقات گروهی علمی، فرهنگی، آموزشی و تفریحی، برپایی نمایشگاهی از کارهای هنری و علمی دانشآموزان. آسیبشناسی مشکلات آموزشی-تربیتی: شناسایی آسیبهای مدرسه با همکاری مسئولان مدرسه، آسیبهای مدرسه شامل: استفادة نادرست و بیشازحد از شبکههای مجازی؛ آوردن تلفن همراه، ازدواجهای زودهنگام و قرارگرفتن این دانشآموزان در مدرسه، بیانِ راهکار برای پیشگیری و حل آسیبهای موجود در مدرسه، شناسایی دانشآموزانِ دچار افت تحصیلی، شناسایی دانشآموزان مشکلدار و دارای ضعف درسی و شناسایی دانشآموزان ضعیف مالی. شاخصهای مدیریتی: انتقادپذیری مدیر، حمایت صبورانة مدیر از معلمان، صبوری مدیر، صداقت مدیر، مشارکت مدیر در برنامههای مدرسه و فراهمکردن وسایل رفاهی دانشآموزان و معلمان. |
سیاسی- اجتماعی |
|
حمایت و نوعدوستی: همدردی مدیر با معلمان و دانشآموزان، حمایت و پشتیبانی مدرسه از دانشآموزان با شرایط خاص خانوادگی، غمخواری مدیر برای دانشآموزان (دلسوزی)، حمایت و کمک مدیر به خانوادههای بیبضاعت دانشآموزان، دادن کمکخرج ماهانه به دانشآموزان، کمک به دانشآموزان مستعد مستضعف (تعیین مقداری مستمری به دانشآموزان)، کمک خیرین به دانشآموزان بیبضاعت، کمک خیرین در تأمین هزینههای مدرسه، معرفی دانشآموزان مشکلدار به مشاور، کمک مالی مدیر و معلمان به مدرسه، کمک مدرسه به دانشآموزان ضعیف و ثبتنام رایگان آنها در کلاسهای کنکور و فوقبرنامه، کمک مدیر در پرداخت هزینههای مدرسه، کمک مدیر به دانشآموزان از راه فروش محصولات ساخت خود آنها در مدرسه، همدردی با دانشآموزان مشکلدار، شناسایی دانشآموزان و خانوادههای مشکلدار و معرفی به مشاور، آگاهی از آسیبها و مشکلات دانشآموزان در خانوادهها، کمک مالی معلمان به دانشآموزان و خانوادههای آنها، آگاهی از وضعیت خانوادگی و مالی دانشآموزان در اول سال، مساعدت مدرسه به دانشآموزان بیبضاعت، معرفی دانشآموزان دارای مشکلات رفتاری و جسمی به مشاور، مطلعکردن معلمان، از مشکلات روحی- جسمی دانشآموزان، همدردی مدرسه با شهدای حادثة پلاسکو، کمک به نیازمندان و فقرا و بیتوجه نبودن نسبت به افراد جامعه، کمک به همکلاسیها، دلسوزی مدیر برای معلمان، دلسوزی مدیر برای دانشآموزان، نگرش دلسوزانة معلم دربارة مسائل مالی خانوادهها، خیرخواهی و کمک مدیر، تکیهگاه، حامی و پشتیبان بودن مدیر برای معلمان و دانشآموزان، حمایت از خانوادههای بیبضاعت دانشآموزان، توجه به نیازهای معلمان، ارتباط با خیرین برای کمک به دانشآموزان نیازمند، مشارکت همگانی مدرسه در کمک مالی به دانشآموزان نیازمند، دادن کمکهزینه به مادر دانشآموز، کمک معلمان به دانشآموزان مستضعف، تهیة لباس برای عید دانشآموزان، کمک به خانوادههای کمبضاعت دانشآموزان از راه اجازة فروش محصولاتشان، فروش کارهای دستی دانشآموزان و مادران سرپرست در بین معلمان، کمک معلمان به دانشآموزان نیازمند از طریق خرید کارهای دستی آنان. احترام به دیگران: آموزش احترام به دیگران، تأکید بر احترام به والدین، تأکید بر احترام به حقوق دیگران، مهربانی مدیر و احترام او به همه، راهنمایی دوستانه و محترمانة مدیر به معلمان در زمینة مشکلات تدریس، احترام متقابل بین معلم و دانشآموز، تمرین احترام به دیگران، تلاش برای نهادینهکردن نظم و رعایت حقوق دیگران، توجه به منافع خود و دیگران، احترام به همکاران، رعایتکردن حریمها و حرمتهای جامعه در مدرسه، تأکید بر احترام به بزرگترها، تأکید به احترام دانشآموزان به معلمان، برخورد محترمانه با دوستان، برخورد محترمانة معاونان با والدین، احترام گذاشتن مدیر به معلمان، تعامل مناسب کادر آموزشی با دانشآموزان، آشنایی به حقوق خود و سایر همکلاسیها و عمل به آنها، رعایت احترام به معلمان و اولیای مدرسه و دانشآموزان. ترویج فرهنگ نماز و سواد قرآنی: اهمیّتدادن به نماز دانشآموزان، هدیهدادن به دانشآموزان شرکتکننده در نماز جماعت، انسگرفتن با قرآن، شرکت فعال در مسابقات قرآن، مقیّدبودن مدیر به اقامة نماز اول وقت، همراهی مدیر با دانشآموزان در نماز جماعت، برپایی نماز جماعت با کمک خادمان نماز، برگزاری هرروزه نماز جماعت در مدرسه، تشویق دانشآموزان شرکتکننده در نماز جماعت، تعطیلی کلاسها به مدت 30 دقیقه برای اقامه نماز جماعت، سفارش به دانشآموزان برای برپایی نماز، حضور معلمان در نماز جماعت مدرسه، اجبارنکردن به شرکت در نماز جماعت، کمک نقدی و غیرنقدی معلمان به بانک هدیة نماز مدرسه، اعلام ساعت پخش مسابقات قرآنی تلویزیون، اجرای طرح تلاوت قران، شرکت مدیر در طرح تلاوت قران، تشویق دانشآموزان شرکتکننده در نماز جماعت، تلاش برای برگزاری هرچهبهتر نماز جماعت، ایجاد آرامش در وقت نماز، حضور مدیر مدرسه و معلمان در نماز جماعت، شرکت دانشآموزان در مسابقات قرآنی/ پرورشی/ احکام و انشای نماز، مسابقات قرآن و معارف و فرهنگی-هنری، حضور در مسابقات قران، حضور دانشآموزان در مسابقات هنرهای تجسمی-کتابخوانی- حفظ ویژة احکام، طرح تلاوت قرآن، اهتمام به اقامة نماز با توجه به نقش بازدارندگی فرایض دینی، قرائت زیارت عاشورا هر روز صبح در نمازخانه، برگزاری جلسة اقامة نماز و توجه و حضور فعال دبیران و دانشآموزان در زمینة پرورشی و نماز. ترویج فرهنگ عفاف و حجاب: تأکید بر حجاب و پوشش (معلم)، اجبارنکردن به پوشش چادر در مدرسه، توجه به حجاب و نوع پوشش دانشآموزان، برپایی غرفة عفاف و حجاب و یادبود شهیدان، افزایش آگاهیها و شناخت فواید و مزیتهای پوشش اسلامی، اجرای طرح امربهمعروف و نهی از منکر در مدرسه، حفظ حجاب درنهایت سادگی و با لباس و فرم در دبیرستان و نصب پردة جلوی در ورودی مدرسه. تربیت دینی و اعتقادی: تأکید بر مسائل اعتقادی و مذهبی دانشآموزان، تحول بنیادی در نگرش دانشآموزان به خداوند، بحث و گفتوگو دربارة اعتقاد به خدا با دانشآموزان، ارتباط با حوزة علمیه براب آموزش مسائل اعتقادی و دینی، تلاش برای ایجاد ایمان قوی و معنویت واقعی دانشآموزان، بحث دربارة مسائل اعتقادی و اخلاقی در کلاس درس، گفتوگو درباره مسائل اعتقادی، اخلاقی در کلاس درس، برگزاری مراسمهای مذهبی، برگزاری گفتمان اعتقادی و پاسخگویی به مسائل شرعی، آشنایی دانشآموزان با آیین و رسوم خاص جامعه، آشنایی دانشآموزان با آیین شب یلدا و تأکید به تربیت مهدوی یا تربیت دینی- مذهبی دانشآموزان. اخلاقمداری: تأثیرپذیری اخلاقی از نقشهای اجرایی در مدرسه، طرح مباحث اخلاقی-تربیتی در وقت اضافة کلاس، اخلاق خوب مدیر، ارائة یک بحث اخلاقی در شروع کلاس درس، صداقت مدیر، رفتار شفاف و روشن مدیر با معلمان، واضح و روشن بیانکردن انتظارات خود از معلمان، تأکید به رعایت عدالت و حقوق دیگران و توجه به فقرا و مستضعفان، تبعیض قائلنشدن بین دانشآموزان، تبریک تولّد همکاران و قدردانی از آنها به همراه دادن هدیه، ایجاد روابط عاطفی مثبت بین معلمان، اهدای جوایز به دانشآموزان برتر درسی و اخلاق، تشویق دانشآموزان برتر علمی، رعایت صداقت در کار؛ اخلاقی بارآوردن دانشآموزان، معرفی دانشآموزان مشکلدار اخلاقی به مشاور، آشنایی دانشآموزان با چهرههای اسوه در جامعه، تلاش به شناسایی و اصلاح خطاهای اخلاقی دانشآموزان در مدرسه، توجه به تفاوتهای فردی دانشآموزان و تقدیر مدیر از دانشآموزان شرکتکننده در مسابقات گروهی. تعهد سازمانی: تعهدگرفتن از دانشآموزان برای رعایت قوانین مدرسه، تعهدگرفتن از دانشآموزان برای خوب درس خواندن، تعهد و دغدغه در کار داشتن، عمل به مسئولیتهای واگذارشده، عملکردن به وعدهها، خواندن میثاقنامة اولیا و مربیان و متعهد شدن اعضا به عمل به آن. |
فرهنگی- اخلاقی |
|
صرفهجویی و پرهیز از اسراف: آموزش صرفهجویی در زندگی، تأکید به صرفهجویی، درخواست همکاری از دانشآموزان در استفادة بجا از منابع و امکانات مدرسه، پرهیز از اسراف به منزلة یک وظیفه دینی و شخصی؛ استفاده از لامپ کممصرف در مدرسه، استفادة درست و بهینه از امکانات مدرسه، صرفهجویی و استفادة بهینه در وقت و هزینهها، رسیدگی به نشتی گاز، جلوگیری از اسراف، استفاده از وسایل باکیفیت و بادوام در مدرسه، اجرانکردن برنامههای پرهزینه و بیمحتوا و هدف، توجه به بحران آب که یک مسئلة ملی است، خاموشکردن لامپها و بخاریها بعد از اتمام کلاس، توجه به صرفهجویی ازنظر دستورات دینی، صرفهجویی در انرژی برای کاهش هزینهها و حل مشکلات و تمرین روش مصرف در زندگی. فرهنگسازی اقتصادی: فرهنگسازی برای استفادة درست از اموال عمومی، تلاش برای حفظ اموال و امکانات مدرسه، فرهنگسازی برای حمایت از تولید ملی و استفاده از کالای ایرانی و معرفی دانشآموزان برتر در زمینة صرفهجویی و بهداشت کلاسی. |
اقتصادی |
|
بهداشت فردی، روانی دانشآموزان: اهمیّتدادن به نظافت دانشآموزان، ایجاد محیط شاد در مدرسه برای دانشآموزان، سفارش مسئلة بهداشت به دانشآموزان، تأکید مدرسه بهسادگی و بدون آرایش بودن دانشآموزان، توجه به نظافت دانشآموزان و محیط مدرسه، امنیت و آرامش خاطر دانشآموز، ایجاد آرامش و امنیت در کلاس، آرام و امنبودن محیط مدرسه، آرامشدادن به والدین، توجه به آرامش معلمان در مدرسه، جوّ دوستانة حاکم بر مدرسه، توجه به بهداشت فردی دانشآموزان در مدرسه، توزیع شیر بین دانشآموزان، تأکید به نداشتن لاک ناخن و ناخن بلند و آرایش در مدرسه، توجه مدیر به وضعیت سلامتی معلمان، توجه بهظاهر و پوشش دانشآموزان، توجه به پوشش و آراستگی ظاهری دانشآموزان، تأکید به داشتن پوشش دانشآموزی ساده و زیبا در مدرسه؛ توجه بهسلامت و شادابی و نشاط و توجه به شرایط دانشآموزان، توجه به شرایط دانشآموزان در کلاس درس و محیط کار، حفظ سلامت جسم و روان و رعایت بهداشت خود. ارتقای مهارتهای جسمانی دانشآموزان: تمرین حرکات ورزشی دانشآموزان در مدرسه، انجام نرمش صبحگاهی، آموزش تصویری، حرکات ورزشی به دانشآموزان، توزیع غذا بین دانشآموزان، معرفی تصویری خوراکیهای مفید برای هر قسمت بدن؛ آگاهسازی دربارة تغذیه مناسب هنگام مطالعه، حفظ جنبههای درسی، عاطفی و سلامتی معلمان و دانشآموزان از زبان مدیر، توجه به تغذیه دانشآموزان، توجه به مشکلات جسمی-روحی دانشآموزان، گرفتن گواهی سلامت از دانشآموزان و اجرای ورزش صبحگاهی. توجه به محیطزیست و بهداشت محیطی: توجه به نظافت کلاسها، همکاری دانشآموزان در جمعآوری زباله، بیتوجهنبودن نسبت به محیط، توجه دانشآموزان به پیامهای اخلاقی و بهداشتی دیوار مدرسه، جمعآوری نانهای خشک، نوشتن پیامهای اخلاقی و بهداشتی روی دیوارهای مدرسه، احساس مسئولیت برای نظافت مدرسه، سفارش به احترام گذاشتن به محیطزیست؛ تأکید به رعایت بهداشت محیط، کمک دانشآموزان به نظافت مدرسه، تأکید بر مراقبت از اموال عمومی، اهمیّتدادن به محیطزیست، کلاس و مدرسه، تمیزکردن کلاس قبل از خروج از آن، بیتوجهنبودن دانشآموز به محیط و طبیعت پیرامون، تأکید بر احترام به طبیعت، استفاده از هزینههای بازیافت برای فضای سبز مدرسه، تفکیک زباله در مدرسه، استفادهنکردن از ظروف یکبارمصرف با هدف حفظ سلامتی و محیطزیست، احساس مسئولیت دانشآموزان در زمینة منابع طبیعی، اعتراض دانشآموزان در زمینة به هدر رفتن آب و رعایت بهداشت محیط مدرسه. تعمیرات و زیباسازی فضای فیزیکی: رنگزدن دیوارهای کلاسها و مدرسه، نقاشی و رنگآمیزی کتابخانه، برنامهریزی برای تعمیرات مدرسه، درخواست مرمت آسفالت کف مدرسه، رسیدگی به وضعیت سیستم سرمایشی و گرمایشی، رسیدگی مدیر به مشکلات آبخوری و وضوخانه، اختصاص دیوارهای مدرسه به کاغذدیواریهای مختلف دانشآموزان، رنگآمیزی دیوارهای کلاسها؛ آمادهسازی فضای فیزیکی آموزشگاه برای بازگشایی آموزشگاه در اول مهرماه (نظافت مدرسه، چیدمان کلاسها)، تأثیر فضای فیزیکی مناسب در بهبود روند مسائل آموزشی، تزیین مدرسه و کلاسها متناسب با ایام خاص، پاکسازی فضای آموزشگاه و نقاشی محیط با کمک دانشآموزان و تعمیرات و آمادهسازی مدرسه |
زیستی |
|
قانونمداری: اطلاعرسانی به اعضا دربارة بخشنامههای اداری، اطلاعرسانی به همکاران دربارة آییننامة امتحانات و برگزاری امتحانات و مقررات مربوط به آن، ممنوعیت استفاده از گوشی تلفن همراه در مدرسه و اطلاعرسانی به دانشآموزان هنگام صف صبحگاه، اجرای مطلوب آییننامه، آگاهی از قوانین آموزشوپرورش، سند تحول بنیادین و اعلام موارد انضباطی سر صف و گرفتن تعهد برای نیاوردن تلفن همراه، خودداری از همراه داشتن وسایل غیرضروری و تجملی، سی دی، تلفن همراه، کتب، مجله و ... تلاش برای اجرای بندهای میثاقنامة دبیران، پایبندی به احکام و قوانین و مقررات جامعة اسلامی؛ رسیدگی به نامهها و بخشنامههای اداری؛ اهمیّتدادن به نظم، یادگیری نظم در مدرسه، وجود نظم و ترتیب در صفهای دانشآموزی، مرتب و منظمبودن اتاق مدیر، تذکّر مسائل انضباطی به دانشآموزان، طرح مسائل انضباطی-آموزشی بین نمایندگان، تأکید به تعهد همة دانشآموزان به مقررات انضباطی-اخلاقی مدرسه، تذکّر به دانشآموزان بابت غیبت و تأخیر، تلاش برای قانونمند بارآوردن دانشآموزان، تأکید به معلمان برای انجام بهموقع و دقیق کارهایی خواستهشده از آنان، اجرای دقیق قوانین مدرسه از سوی دانشآموز، با برنامهریزی و منظم کارکردن مدیر و معاونان، پایبندی به قوانین کلاس، تذکّر بخشنامهها و برنامههای مدرسه به معلمان و دانشآموزان، اعتقاد به نهادینهکردن نظم و انضباط در دانشآموزان، اعلام موارد انضباطی به دانشآموزان در آغاز سال، پایبندی به نظم و انضباط و ادب، حضور بهموقع در مدرسه، اطلاعرسانی تلفنی مدرسه از غیبتهای دانشآموزان به خانواده، رفتوآمد بهموقع سرویس مدرسه، اطلاعرسانی بخشنامههای آموزشی به خانواده و دانشآموزان، الزام مدرسه به اجرای قوانین ابلاغشده از بالا، تأکید به رعایت کردن مقررات مدرسه به دانشآموزان، الزام به رعایت مقررات شغلی، تعهد اخلاقی به رعایت مقررات مدرسه، رعایت انضباط و مقررات مدرسه، رعایت قوانین مشخصشده و عمومی همة مدارس، قانونمندکردن دانشآموزان و ثبتنام دانشآموزان در چارچوب قانون. نظارت و کنترل امور مدرسه: نظارت دقیق بر دانشآموزان، نظارت مدیر بهکل مدرسه، کنترل رفتوآمدهای دانشآموزان در مدرسه، نظارت به جلسات بحث دانشآموزان، پیگیری اعتراضات و مشکلات دانشآموزان، مدیریت بهجا و درست مدیر، مدیریت و نظارت خوب مدیر بر مدرسه، پیگیری مشکلات مدرسه در اسرع وقت از سوی مدیر، پیگیری مدیر از مشکلات دانشآموزان و گوشدادن به آنها، تحقیق و بررسیکردن قبل از هر عمل، نظارت و رسیدگی مدیر به امور مدرسه از نزدیک، کنترل رفتوآمدهای دانشآموزان و نظارت معاونان بر رفتارهای دانشآموزان. |
قانونی |
تصویر مسئولیتپذیری اجتماعی در آینة مدرسه ب
بر اساس نتایج حاصل از تحلیل مصاحبهها با مدیران، معاونان، معلمان، دانشآموزان و والدین آنها درمجموع 450 نکتة کلیدی، 430 مفهوم و 28 مقوله استخراج شد. مقولههای استخراجشده عبارتاند از: احترام به دیگران، تعهد به کار، اعتمادسازی، مهارتهای ارتباطی، تدریس عینی و کاربردی، اخلاقمداری، قدردانی و ایجاد انگیزه، آگاهی اجتماعی، شاخصهای مدیریتی، تنوّعبخشی در آموزش، دانشافزایی ذینفعان، تقسیم وظایف و برنامهریزی، صرفهجویی و پرهیز از اسراف، حمایت و نوعدوستی، روحیة همکاری و مشارکت، تصمیمگیری مشارکتی، قانونمداری، نظارت و کنترل در مدرسه، نقش الگویی مدیر و معلم برای دانشآموزان، بهداشت فردی و محیطی، تربیت دینی-اعتقادی، ترویج فرهنگ نماز، حمایت و نوعدوستی، امنیت و آرامش در مدرسه، تعهد سازمانی، موفقیت علمی دانشآموزان و دلسوزی و همدردی.
براساس نتایج بهدستآمده از تحلیل مصاحبه، مشاهده و اسناد پژوهششده در مدرسة «ب» و تطبیق آن با چهارچوب مفهومی بهدستآمده در سؤال اول پژوهش، به نظر میرسد در مدرسة «ب» نیز بهترتیب توجه به بعد سیاسی-اجتماعی و اخلاقی–فرهنگی و قانونی نسبت به ابعاد دیگر بیشتر است؛ بهطوریکه نسبت به دیگر ابعاد به بعد زیستی و پسازآن به بعد اقتصادی مسئولیتپذیری اجتماعی توجه کمتری میشود. درواقع بیشترین توجه مدرسه به بعد سیاسی-اجتماعی و کمترین توجه آن به استناد یافتههای بهدستآمده به بعد اقتصادی مسئولیتپذیری اجتماعی است؛ همچنین احترام به دیگران، مهارتهای اجتماعی، تصمیمگیری مشورتی، تقسیم وظایف در مدرسه، توسعة موفقیت علمی دانشآموزان، کیفیتبخشی آموزشی، تنوّعبخشی در ارائة خدمات آموزشی، دانشافزایی ذینفعان، آگاهی اجتماعی، توسعة روحیة همکاری و مشارکت در مدرسه، توجه به امنیت و آرامش در مدرسه، الگوی رفتاری بودن معلمان و مدیر، شاخصهای مدیریتی، ترویج فرهنگ نماز، ترویج فرهنگ عفاف و حجاب، حمایت و نوعدوستی، اخلاقمداری، تربیت دینی و اعتقادی، تعهد به کار، صرفهجویی و پرهیز از اسراف، توجه به محیطزیست و بهداشت محیطی، بهداشت روانی و فردی دانشآموزان، زیباسازی و توجه به فضای فیزیکی مدرسه، نظارت و کنترل بر مدرسه، قانونمداری از مهمترین مقولههای ناظر بر مسئولیتپذیری اجتماعی در مدرسة «ب» هستند.
جدول 4: تطابق مقولهها و مفاهیم مستخرج مدرسة «ب» در ابعاد مسئولیتپذیری اجتماعی مدرسه
|
مؤلفهها |
ابعاد |
|
احترام به دیگران: اجازهگرفتن دانشآموزان برای ورود به دفتر، اجازهگرفتن معلم از مدیر برای تمرین سرود با دانشآموزان در حیاط مدرسه، بلندشدن از جای خود و احترامگذاشتن معاونان به والدین دانشآموزان، بلندشدن مدیر به نشانة احترام به والدین، تأکید به احترام به شخصیت خود و دیگران، تأکید مدیر برای احترامگذاشتن دانشآموزان به معلمان، سفارش مدیر به معاونان برای حفظ آرامش و احترام در برخورد با دانشآموزان متخلف و والدین آنها و سلام و احوالپرسی گرم مدیر با معلمان. مهارتهای اجتماعی: آگاهی مدیر از مشکلات معلمان و نیازهای دانشآموزان، برخورد خوب و دوستانة معاون با دانشآموز، برخورد صمیمی و گرم مدیر با دانشآموزان، پاسخ صادقانة معاون به دانشآموزان، تأکید به گوشدادن حرف دانشآموزان، درد دل دانشآموز با معاون و گوشدادن معاون به او، درک مشکلات معلمان از سوی مدیر، گوشدادن مدیر به دانشآموزان، گوشدادن معلم به صحبتهای دانشآموز، ارتباط دوستانة مدیر با دانشآموزان، ارتباط صمیمانة والدین با معاون، ارتباط دوستانة مدیر با والدین و... . تصمیمگیری مشورتی: نظرخواهی از انجمن اولیا در چگونگی کمک به دانشآموزان مستضعف، نظرخواهی از دانشآموزان از کمّ و کیف همایش برگزارشده، نظرخواهی از دانشآموزان دربارة تاریخ برگزاری امتحانات، نظرخواهی از دانشآموزان دربارة برنامة امتحانی، نظرخواهی معلمان از یکدیگر دربارة مسائل آموزشی، بررسی انتقادات دانشآموزان در جلسة شورای دبیران و مشورت در حل آنها و... . تقسیم وظایف در مدرسه: هماهنگی برنامههای کاری روزانة مدیر با معاونان، تقسیمکار بین معلمان و همکاران اجرایی، تقسیمکار، تقسیم وظایف، تقسیم وظایف معاونان در ایام امتحانات، تقسیمکار و تفکیک وظایف مدیر بین همکاران، تقسیمکار و وظیفة بین اعضای شورای دانشآموزی، تقسیم مسئولیتها بین اعضای انجمن اولیای مربیان و دانشآموزی، تقویت مسئولیتپذیری با پذیرش مسئولیت در مدرسه، و... . توسعة موفقیت علمی دانشآموزان: فرستادن دانشآموزان به همایش، ثبتنامکردن دانشآموزان در اعتکاف علمی، سفارش به دانشآموز برای فکرکردن به عواقب کار، پیگیری مدیر برای شرکت دانشآموزان در همایش، ترغیب دانشآموزان به شرکت در اعتکاف علمی، ایجاد انگیزه در دانشآموزان، ایجاد عدالت آموزشی بین دبیران، بررسی نقاط ضعف و قوّت دانشآموزان، بررسی وضعیت نمرات مستمر دانشآموزان ضعیف و ... . کیفیتبخشی آموزشی: استفاده از آموزشهای خلاق در تدریس، استفاده از تمام ساعات آموزشی به شکل مطلوب، استفاده از یادگیری مشارکتی در تدریس، انتخاب همیار معلم برای ارتقای سطح آموزشی، رونقبخشیدن به جلسات شورای دبیران، کیفیتبخشی به جلسات شورای معلمان با طرح مسائل کاربردی و تشکیل گروهها و ... . تنوّعبخشی در ارائة خدمات آموزشی: بازدید دانشآموزان از آسایشگاه جانبازان؛ بردن دانشآموزان به سینما؛ تقویت شور و شوق در دانشآموزان با برگزاری اردوهای دانشآموزی ازجمله اردوی راهیان نور، اردوهای کوتاهمدت، اردوهای زیارتی-سیاحتی و اردوهای گروهی و ... . دانشافزایی ذینفعان: ارائة راهکارهای مشاورهای برای پیشرفت دانشآموزان، جلسات مشاورهای برای دانشآموزان و اولیا، بیان راهکارهای آموزشی بهصورت فردی و گروهی از زبانِ مشاوران بیرونی، مشاورة تحصیلی و درسی به دانشآموزان، مشاورة حضوری با دانشآموزان، راهنمایی و هدایت دانشآموزان در شیوة صحیحخوانی و مطالعة دقیق و عمیق، برگزاری جلسات آموزش خانواده، ارائة خدمات مشاورهای به دانشآموزان از سوی مدیر، برگزاری جلسات مشاورة خانواده، برگزاری کارگاه مشاوره پیش از ازدواج و آموزش شیوههای فرزند پروری و ... . آگاهی اجتماعی: اجرای برنامههای مختلف به مناسبت اعیاد و وفیات، اجرای دعای توسل یکبار در هفته، اجرای مراسم جشن انقلاب (مسابقه، جنگ شادی و...)، اجرای مراسم زیارت عاشورا هر هفته یکبار، اجرای مسابقات کتابخوانی، برگزاری روز دانشآموز، برگزاری زیارت عاشورا، برگزاری مراسم به مناسبت ازدواج حضرت علی (ع) و حضرت فاطمه (س) با هدف آشنایی دانشآموزان با یک زندگی سالم و خانوادة پایدار، برگزاری مراسم ویژة تاسوعا و عاشورای حسینی، برگزاری مراسمهای شهادت ائمه با هدف آشنایی با سیرة عملی ائمه، برگزاری مراسم هفتة دفاع مقدس با هدف آشنایی دانشآموزان با فرهنگ ایثار و شهادت و ... . توسعة روحیة همکاری و مشارکت در مدرسه: اجرای برنامههای مدرسه به کمک خود دانشآموزان، فعالیت دانشآموز در شورای دانشآموزی بهعنوان نمایندة دانشآموزان، فعالیت در برگزاری مراسمها و اردوها؛ حضور فعال دانشآموزان در فعالیتها و برنامههای مدرسه، یادگیری بازیها و کارهای جمعی در مدرسه، یادگیری آداب معاشرت با فعالیت دانشآموز در حلقههای صالحین بسیج، دادن حق انتخاب به دانشآموزان در پذیرفتن مسئولیت، دادن مسئولیتهای کوچک و مختلف به دانشآموزان در مدرسه، آمادهسازی دانشآموزان برای گرفتن مسئولیتهای مختلف در جامعه و ... . توجه به امنیت و آرامش در مدرسه: قفلبودن در مدرسه در ساعات حضور دانشآموزان در مدرسه، آرام کردن والدین از سوی مدیر و حفظ آرامش کلاس درس. الگویرفتاریبودن معلمان و مدیر: تأثیرپذیری دانشآموز از معلم، الگوبودن مدیر برای دیگران بهواسطة انجام درست مسئولیت و الگویرفتاریبودن معلم برای دانشآموز. شاخصهای مدیریتی: ادارة مدرسه به شکل مناسب، انتقادپذیری مدیر، آشنایی مدیر به وظایف و مهارتهای مدیریتی، با شخصیتبودن مدیر، تجربة زیاد مدیر در کار مدیریت، جاذبه و دافعة مدیر در کار، جدّیت مدیر در کار، خوبی مدرسه به دلیل مدیریت خوب آن، روابط خوب مدیر با همه، موفقیت مدیر در ادارة مدرسه، دوری از بغض و غرور (مدیر) و ... . |
سیاسی- اجتماعی |
|
ترویج فرهنگ نماز: به وجود آوردن انگیزة حضور در نماز در دانشآموزان، سفارش دانشآموزان به نماز جماعت در سر صف، شرکت مدیر و معلمان در نماز جماعت مدرسه، نگرانی مدیر و معاونان از کمرنگشدن حضور دانشآموزان در نماز جماعت، اهمیّتدادن به برگزاری نماز جماعت، برگزاری نماز جماعت در مدرسه باهدف ایجاد روحیة معنوی در دانشآموزان و ... . ترویج فرهنگ عفاف و حجاب: معرفی برترینهای حجاب در بُرد حجاب، بحث در کلاسها دربارة معضلات اجتماعی مثل بدحجابی، برگزاری نمایشگاه عفاف و حجاب در مدرسه، تأثیرگذاری مدرسه روی حجاب دانشآموز، بروزکردن تابلوی اعلانات حجاب، معرفی و تشویق دانشآموزان برتر حجاب در مدرسه، به وجود آوردن فرهنگ حیا و حجاب در دانشآموزان، تأکید روی حجاب و شکل پوشش دانشآموزان در مدرسه و... . حمایت و نوعدوستی: برپایی جشن عاطفهها با هدف ایجاد روحیة نوعدوستی و انفاق و گذشت، تهیة صندوق برای کمکهای نقدی دانشآموزان، نوشتن نامه به خانوادة شهیدان (شهدای مدافع حرم–شهدای آتشنشان)، رسیدگی به دانشآموزانِ یتیم مدرسه، شناسایی دانشآموزان بیبضاعت، شناسایی دانشآموزان نیازمند مدرسه و اهدای هدیه به آنها، بیتفاوتنبودن مسئولان مدرسه نسبت به دانشآموزان، بیتفاوتنبودن نسبت به وضعیت خانوادگی دانشآموزان در مدرسه و ... . اخلاقمداری: پیگیری امور اخلاقی و تحصیلی دانشآموزان، تذکر اخلاقی و انضباطی به دانشآموزان، تشویق دانشآموزان به شرکت در نماز بهمنظور ارتقای سطح اخلاقی، تقدیر از برترینهای اخلاقی هر کلاس، گرفتن تعهد اخلاقی و آموزشی از دانشآموز، نوشتن پیامهای بهداشتی، تربیتی، اخلاقی و علمی در مدرسه، اهمیت اخلاق و رفتار دانشآموزان برای معلم، اهمیّتدادن به اخلاقی در مدرسه و جامعه، آگاهی بیشتر مدیر و معاونان از اخلاق و رفتار دانشآموزان بهواسطة تدریس در کلاس، به فکر اخلاق و رفتار دانشآموزان بودن مسئولان مدرسه و ... . تربیت دینی و اعتقادی: توجه به مباحث اعتقادی و دینشناسی در دروس دینی و ادبیات، دعوت از سخنران برای پاسخگویی به سؤالات و شبهات اعتقادی و مذهبی دانشآموزان، راهنمایی دانشآموزان دربارة دین و مسائل اعتقادی، پاسخگویی به مسائل شرعی و اعتقادی دانشآموزان و ... . تعهد به کار: احساس تعهد معلم به کار، مقیّدبودن معلمان به کار خود، داشتن وجدان کاری در کار (مدیر)، وجدان کاری معلمان، تسلّط معلم به مباحث درسی/ ایجاد آمادگی برای تدریس، ایجاد حس تعهد به مسئولیت و کار در دانشآموزان با عضویت در فعالیتهای مدرسه، تأثیرگذاری وجدان کاری در پیشرفت جامعه و فرد، تصحیح بهموقع ورقههای امتحانی، اهمیّتدادن معلم به کار مدرسه بیشتر از کارخانه. |
فرهنگی- اخلاقی |
|
صرفهجویی و پرهیز از اسراف: پرداخت هزینههای مدرسه از اضافة پول هزینة کلاسهای تقویتی، اردوها و صرفهجوییهای مدرسه و کمک خیّرین، هزینههای کلاسهای تقویتی، بیشترین منبع درآمدی مدارس، نبردن دانشآموزان به سینما به دلیل نداشتن بودجة کافی، دقت و توجه در مصرف انرژی در مدرسه، پرهیز از ریختوپاشهای اضافی در مدرسه، توجه به روش مصرف آب و برق در ارتباط با درس، تأثیر مدیر مدرسه بر کیفیت کار مدرسه، تأثیرناپذیری آموزشهای مدرسه در دانشآموزان به علت وجود خانوادههای مشکلدار، تأثیرگذاری خانواده بر تربیت دانشآموزان، تأثیرگذاری فرهنگ محله روی مدرسه، استفاده از پشت برگههای باطله در دفتر، توجه به اسرافشدن کاغذهای چاپگر، توجه به هزینة صرفشده در برنامهها و توجه معاون به زیادشدن هزینههای مدرسه. |
اقتصادی |
|
توجه به محیطزیست و بهداشت محیطی: توجه دانشآموزان به نظافت و بهداشت کلاس و مدرسه، بردن پلاستیک زباله به طبیعت برای جمعآوری زباله، توجه به فضای سبز داخل سالنها و راهروهای مدرسه، توجه به فضای سبز و محیطزیست در مدرسه، تشویق دانشآموزان به کمک در کاشت و ایجاد فضای سبز مدرسه، اهمیّتدادن به نظافت اجتماع، محیطزیست و مدرسه، اهمیّتدادن مدیر به فضای مدرسه و ... . بهداشت روانی و فردی دانشآموزان: توجه به فضای مدرسه و آرامش دانشآموز، ایجاد محیطی آرام در مدرسه، ایجاد محیطی امن و بهدور از استرس، رسیدگی به وضعیت بهداشتی دانشآموزان با همکاری اولیا بهصورت مستمر، توجه به مسائل بهداشتی و ... . زیباسازی و توجه به فضای فیزیکی مدرسه: انجام اقدامات برای اتمام آسفالت مدرسه، آذینبندی فضای دبیرستان متناسب با مناسبتهای مختلف، آمادهسازی مدارس برای استقبال از ماه محرّم، بهسازی و زیباسازی و شعارنویسی دیوارهای بیرون و داخل مدرسه، اعتقاد به تأثیر فضای فیزیکی مناسب در بهبود روند آموزشی، تجهیز فضای نمازخانه، کتابخانه و اتاق مشاور، توجه به زیباسازی فضاهای آموزشی و ... . |
زیستی |
|
نظارت و کنترل بر مدرسه: اشراف کامل بر مدرسه، مدیریت و نظارت دقیق مدیر بر دانشآموزان و مدرسه، نظارت مدیر بر کار معاونان، زیر نظر داشتن کار معلمان از سوی مدیر، نظارت و کنترل مدیر بر کارهای مدرسه، زیر نظر داشتن رفتار و حرکات دانشآموزان، سرزدن مدیر به کلاسها و صحبتکردن با دانشآموزان، دیدار هرروزة مدیر با معلمان در زنگ تفریح، و گشتزنی معاون در راهروهای مدرسه. قانونمداری: اعلام وضعیت دانشآموزان از نظر آموزشی و تربیتی، بررسی ضعفها و قوتهای آموزشی، بررسی وضعیت انضباطی دانشآموزان، تذکر شفاهی به دانشآموزان بیانضباط و متخلّف، توجیه دانشآموزان به رعایت مقررات مدرسه و کلاس، ثبت گزارش عملکرد دانشآموزان، در نظر گرفتن موارد تربیتی و آموزشی دانشآموزان از سوی دبیران، رسیدگی به برخی از رفتارهای نابهنجار دانشآموزان از سوی دبیران و کادر آموزشی، رسیدگی به حضوروغیاب دانشآموزان، رسیدگی به نظم و رفتار و آموزش دانشآموزان، اطلاعرسانی تخلف دانشآموزان به اولیا و ... . |
قانونی |
نتیجهگیری
هدف اصلی پژوهش، شناسایی ابعاد و مؤلفههای مسئولیتپذیری اجتماعی مدرسه و مطالعة آن در دو مدرسة متوسطة دخترانة شهر مشهد بوده است. بر اساس نتایج بهدستآمده از این پژوهش مهمترین ابعاد مسئولیتپذیری اجتماعی مدرسه عبارتاند از: بعد اجتماعی-سیاسی، فرهنگی-اخلاقی، زیستی، قانونی، اقتصادی. چنین به نظر میرسد کارکرد مدرسه همراستای پیشرفت جوامع نسبت به گذشته دستخوش تغییرات بسیاری شده است. دیگر نمیتوان مدرسه را فقط یک چهاردیواری خشک و رسمی به شمار آورد که دانشآموزان صرفاً با هدف باسوادشدن وارد آن شوند، چنانکه دیویی معتقد است هدف مدرسه چیزی جز خدمت به زندگی اجتماعی نیست: «کودکی که در مدرسه تعلیم مییابد، عضو جامعه است و باید باسواد شود. مدرسه و مدیرانش در برابر اجتماع مسئولند؛ زیرا مدرسه قبل از هر چیز، نهادی است که جامعه برای کاری ویژه به وجود آورده است که همانا حفظ و بهبود زندگی اجتماعی است. آموزشوپرورش سنتی که در مدارس انجام میشود، چونکه کودک را به اطاعت و سربهزیری عادت میدهد، برای یک دولت مستبد مناسب است؛ حالآنکه در یک جامعه مردمسالارانه این نوع آموزش مانع پیشرفت و رونق جامعه و دولت است» (ارنی، 1382). بر اساس سند تحول بنیادین آموزشوپرورش، تربیت دینی و اخلاقی، تربیت سیاسی و اجتماعی، تربیت زیستی و بدنی، تربیت هنری و زیباشناختی، تربیت اقتصادی و حرفهای، تربیت علمی و فناوری شش ساحتی هستند که تعلیم و تربیت دانشآموزان بر اساس آنها انجام میگیرد. در سند تحول بنیادین آموزشوپرورش مدرسه کانون تربیتی محله شناخته میشود و به افزایش نقش مدرسه (از کانونهای پیشرفت محلی بهویژه در ابعاد فرهنگی-اجتماعی) با فراهمکردن زمینههای لازم برای نقشآفرینی آن به مثابة کانون کسب تجربیات تربیت با تفویض اختیار و مسئولیت به آن؛ نهادینهسازی و تقویت همکاری مدرسه با مراکز فرهنگی و علمی محله بهویژه مسجد و کانونهای مذهبی و حوزههای علمیه؛ مشارکت فعال مدیران و معلمان و دانشآموزان در برنامههای مرتبط محله و حضور نظاممند و اثربخش روحانیون توانمند و مبلغان مذهبی باتجربه در مدرسه اشاره شده است. درحالیکه به استناد یافتههای حاصل از پژوهش، مدارس پژوهششده در نقش یکی از اجزای محله و نیز کانون تربیتی محله هنوز نتوانستهاند جایگاه خود را در دل محله باز کنند و در ساعات تعطیلی مدارس درهای مدرسه را به روی بچههای محله برای استفاده از امکانات و فضاهای تفریحی آن باز بگذارند یا قسمتی از اوقات فراغت دانشآموزان را در تابستان در مدرسه و با برگزاری کلاسها و برنامههای فوقبرنامه پر کنند و اینکه مدرسه ارتباط دوسویهای با مساجد محل و کانونهای مذهبی نداشته و نتوانسته است از امکانات و منابع و استعدادهای موجود در محله استفادة درستی داشته باشد.
به استناد نتایج حاصل از این پژوهش، ابعاد اجتماعی-سیاسی، اخلاقی-فرهنگی و قانونی مسئولیتپذیری اجتماعی مدارس مطالعهشده بیش از ابعاد اقتصادی و زیستمحیطی در مرکز توجه بوده است و بهنوعی ابعاد اقتصادی و زیستمحیطی فراموش شده است. دیویی نیز بر ماهیت اخلاقی و اجتماعی مدارس تأکید و عقیده داشت مدرسه باید نمونة کوچکی از جامعة بزرگتر باشد (پالمر، برسلر و کوپر، 2001). بر اساس نتایج این پژوهش، مهارتهای اجتماعی، آگاهی اجتماعی، تقسیم وظایف در مدرسه، موفقیت علمی دانشآموز، توسعة روحیة همکاری و مشارکت، دانشافزایی ذینفعان، اعتمادسازی، شناسایی و جهتدهی استعدادهای دانشآموزان، تصمیمگیری مشورتی، ایجاد امنیت و آرامش، تنوّعبخشی به خدمات آموزشی، آسیبشناسی مشکلات آموزشی-تربیتی، شاخصهای مدیریتی از مؤلفههای ناظر بر بعد اجتماعی-سیاسی مسئولیتپذیری اجتماعی مدارس مطالعهشده هستند. مدرسه، بهترین مکان برای تربیت سیاسی و اجتماعی دانشآموزان و یکی از نهادهای تأثیرگذار در ایجاد و تغییر رفتار جامعه نقش مهمی را بر عهده دارد. دانشآموزان در مدرسه آموزش میبینند تا دانشها و ارزشها را فراگیرند و ضمن ایجاد تغییر رفتار در آنان، مهارتهای اجتماعی را نیز کسب کنند تا آنها را در زندگی روزمرة خود به کار ببرند. در اسناد دیگری از منابع و نظریههای تعلیم و تربیت سراسر دنیا، از تربیت سیاسی و اجتماعی با عنوان تربیت چگونه زیستن و چگونه با دیگران زیستن یاد شده که در ساحت سیاسی و اجتماعی سند تحول بنیادین آموزشوپرورش نیز به موضوع تعاملات اجتماعی و آگاهی سیاسی اشاره شده است تا دانشآموز با درک مفاهیم اجتماعی و سیاسی و «احترام به قانون» و اندیشهورزی در آنها، شایستگی رویارویی مسئولانه و خردمندانه با تحولات اجتماعی و سیاسی را کسب کند و با رعایت وحدت و تفاهم ملی، در دفاع از عزت و اقتدار ملی بکوشد و با روحیة مسئولیتپذیری و تعالیخواهی و برخوردار از مهارتهای ارتباطی، در حیات خانوادگی و اجتماعی (در سطوح محلی تا جهانی) با رعایت اصول برگرفته از نظام معیار اسلامی، مشارکت مؤثر داشته باشد. دانشآموز در مدرسه باید بهگونهای تربیت شود که در حوزههای علمی و فناوریهای مطرح دنیا سرآمد باشد.
یکی از مهمترین اهداف تعلیموتربیت، اجتماع ساختن دانشآموزان یعنی آمادهکردن آنان برای شرکت فعّال و سازنده در زندگی اجتماعی، کسب آگاهی دربارة حقوق اجتماعی خود و بهرهبرداری صحیح از آن و احترام به حقوق دیگران و همکاری با سایر افراد جامعه است؛ یکی از شیوههای گرایش دانشآموزان به فعالیتها و تصمیمگیریهای اجتماعی، مشارکت آنان در گروهها و شوراهای متشکل از همسالان در مدارس است. مشارکتجویی و دموکراسی در آموزشوپرورش یک اصل برای تربیت اجتماعی و سیاسی است و تشکّلهای دانشآموزی میتوانند در تحقق اصل مشارکت دانشآموزان در امور مدرسه همکاری کنند. مؤلفههای ارتباط مناسب با دیگران، تعامل شایسته با نهادهای مدنی و سیاسی (رعایت قانون، مسئولیتپذیری، مشارکت اجتماعی و سیاسی، پاسداشت ارزشهای اجتماعی)، کسب دانش و اخلاق اجتماعی و مهارتهای ارتباطی (بردباری، همدلی، درک و فهم اجتماعی، مسالمتجویی، درک و فهم سیاسی، عدالت اجتماعی) ساحت تربیت سیاسی-اجتماعی مؤید مؤلفههای بعد اجتماعی-سیاسی هست. امینی و همکاران (1392)، ورای لیک و همکاران (2016)، ناصرین و ذاکری حکمی (1394)، تورکاهرمان (2015) و ناکامورا و وات ناب موراکا (2006)، مرچنت و همکاران (2012)، سیتون (2011)، آگوستین و همکاران (2015)، آرگون (2015) و پرستون (2013) نیز در مطالعات خود به اهمیت مؤلفههای این بعد اشاره داشتهاند. بر اساس نتایج این پژوهش، نوعدوستی، احترام به دیگران، ترویج فرهنگ نماز و سواد قرآنی، ترویج فرهنگ عفاف و حجاب، تربیت دینی و اعتقادی، اخلاقمداری، تعهد سازمانی مؤلفههای ناظر بر بعد اخلاقی-فرهنگی مسئولیتپذیری اجتماعی مدارس پژوهششده هستند.
وظیفة اصلی مدرسه در بعد اخلاقی توجه به فردیت، آموزش مدارا و همزیستی با دیگری و احترام به او و تربیت نسل جوان با مجموعهارزشها و اصول عام انسانی است. نهاد آموزشوپرورش که یکی از گستردهترین نهادهای اثرگذار و جهتدهنده در همة کشورهاست، با توجه به مخاطبان فراوان و مستعدی که دارد و با توجه به رسالتهای آموزشی و پرورشی خود، باید برنامه تربیت اخلاقی را جزو اصلیترین و محوریترین مسائل آموزشی و تربیتی خود قرار دهد. در سند تحول بنیادین نظام آموزشوپرورش تأکید شده است خروجیهای نظام آموزشوپرورش باید بااخلاق، مؤمن و معتقد باشند. کارول و وود (1991) و استواتز و کارول (2003) در بعد اخلاقی مسئولیت اجتماعی سازمان میگویند که از سازمانها انتظار میرود همچون سایر اعضای جامعه به ارزشها، هنجارها و اعتقادات و باورهای مردم احترام بگذارند و شئونات اخلاقی را در کارها و فعالیتهای خود مد نظر داشته باشند. در این زمینه نیز ونتزل (1991) و ناکامورا و وات ناب موراکا (2006)، مسئولیتپذیری اجتماعی را احترام به حقوق دیگران، رقابت میانفردی و توسعة اخلاقی و نوعدوستی جهانی را ساختار سازندة مسئولیتپذیری اجتماعی میدانند. همچنین نتایج مطالعات آدمیرال و لوکورست (2012)، کرمی و همکاران (1396)، آگوستین و همکاران (2015)، لوییس (2015) و فلیپات (2005) مؤید مؤلفههای ناظر بر این بعد است. همچنین نتایج این پژوهش نشان میدهد در هر دو مدرسه محور مسئولیتپذیری اجتماعی مدرسه به ذینفع اصلی و محوری آن یعنی دانشآموز برمیگردد. سازمانها ازجمله سازمانهای آموزشی مانند مدرسه در شبکهای از رابطه با ذینفعان قرار دارند که شناخت و روش تعامل با گروههای ذینفع در فعالیت سازمان حائز اهمیت است. ذینفعان به گروههای مختلف مانند کارکنان، سرمایهگذاران، عرضهکنندگان، دولت و ... که بر سازمان اثر میگذارند و از آن اثر میپذیرند، اشاره دارد که در مدارس ذینفعان مدیران مدارس، معلمان، دانشآموزان و والدین هستند. شیربگی، سلیمی و آزادبخت (1395) نیز در پژوهش خود ذینفعان مدرسه را مدیران مدارس، معلمان، دانشآموزان و والدین میدانند. ذینفعان ازآنجهت که به سازمانها در دستیابی به اهداف کمک میکنند باارزش هستند؛ ازاینرو سازمان در تدوین و اجرای برنامههای مختلف نمیتواند نسبت به آنها بیتوجه باشد و در همین راستا سازمانها ناگزیرند که در اتخاذ تصمیمات عملیاتی و استراتژیک خود به خواستههای آنان توجه داشته باشند.
[1]- Pop, Dina & Martin
[2]- Toremen
[3]-Augustiniene, Jociene & Minkute-Henrikson
[4]- Turkkahraman
[5]- Ismail, Johar, Rasdi & Alias
[6]- Hogue
[7]- Baghaei
[8]- Metz, McLellan & Youniss
[9]- Maliki, Asain & Kebbi
[10]- McWilliams & Siegel
[11]- Carroll
[12]- Denison
[13]- Davis
[14]- Swartz & Carroll
[15]- Yin
[17]- Guba & Lincoln
[18]- ProQuest
[19]- Eric
[20]- Emerald
[21]- Civilica
[22]- Elsevier
)