Social Responsibility of School: A Case Study of two girls' middle schools in Mashhad City

Document Type : Original Article

Authors

1 M.A of Educational Administration, Faculty of Education and Psychology, Ferdowsi University of Mashhad, Razavi Khorasan, Iran

2 Associate Professor, Faculty of Education and Psychology, Ferdowsi University of Mashhad, Razavi Khorasan, Iran

Abstract

The main purpose of this study was to identify the dimensions and components of social responsibility of school and studying them at two girls' middle schools in Mashhad. To achieve this goal, a case study method was used. The key informants included principals, teachers, students, and their parents. In addition, semi-structured interviews, observation and review of documents were used to collect data. The data were analyzed using interpretation method through a coding process. Results showed that, social-political, ethical-cultural, legal, economic and environmental dimensions were identified as the most important dimensions of school social responsibility. As a result, 111 components were identified and extracted as the components of school social responsibility. Results of the study of two schools with the aim of assessing the extent of realization of social responsibility showed that the socio-political, ethical-cultural and legal dimensions are considered more than environmental and economic
dimensions.

Keywords


مقدمه

مسئولیت­پذیری اجتماعی که با مفاهیمی مانند وجدان سازمان، عملکرد اجتماعی، کسب‌وکار مسئول و پایدار، مسئولیت شهروندی و پاسخگویی اجتماعی سازمان شناخته می­شود (پاپ، دینا و مارتین[1]، 2011)، هم ارائة خدمت به نسل آینده، هم ارائة خدمت به خود جامعه است(تورمن[2]، 2011). مدرسه آینة جامعه و سلسله‌مراتب اجتماعی در چهارچوب نظام آموزش‌وپرورش است که در محیط اجتماعیِ پیوسته در حال تغییر و تحول فعالیت می­کند و مستقیم یا غیرمستقیم بر جامعه اثر می­گذارد(آگوستین، جوستین و مینکوت- هنریکسون[3]، 2015). جوامع امروز سیستم مدرسه را مسئول ادامة زندگی اجتماعی و ارتقای فرد در چهارچوب انتظارات جامعه در نظر می­گیرند و امروز تقریباً همة جوامع، آموزش‌وپرورش خود را با چشم­اندازی جهانی و بر اساس نیازهای جامعه شکل می­دهند (تورکاهارمان[4]، 2015). مرور پژوهش­های پیشین مشخص می­سازد که حرکت مدارس و فعالیت­های آموزشی و تربیتی آنها در مسیر توسعه و پیشرفت جامعه و فرد، نقش مدرسه در تقویت مسئولیت­پذیری اجتماعی دانش­آموزان و توجه به مدرسه به‌عنوان محلی برای تمرین عملی مشارکت مدنی و ایجاد حس مسئولیت­پذیری اجتماعی در افراد به لزوم توجه مدارس به مسئولیت­پذیری اجتماعی است (تورکاهارمان، 2015؛ اسماعیل، جوهر و الیاس[5]، 2014؛ هوگ[6]،2012؛ باقی[7]، 2005 و متز، مک للان و یونس[8]، 2003). هوگ (2012) و مالکی، آشین و کبی[9] (2010) گفته­اند پذیرش مسئولیت­پذیری اجتماعی نه­تنها به معنی عملکرد خوب در مدرسه است، همکاری قوی بین مدرسه و جامعة پیرامون آن، تعامل و مشارکت با جامعه باعث موفقیت مدرسه و پیشرفت تحصیلی بیشتر دانش­آموزان می­شود و عملکرد تحصیلی دانش­آموزان را بهبود می­بخشد.

مسئولیت اجتماعی یک مدرسه، مسئولیت داوطلبآنه ای است که اعضای مدرسه در برابر جامعه و محیط‌زیست با پذیرش اصول اخلاقی، توسعة ارزش­های دموکراتیک و پایدار، رفتار شفاف و اخلاقی در مشارکت فعال داوطلبانه، خودآموزی رفتار مسئولیت­پذیری اجتماعی و تعهد به در نظر گرفتن نیازهای ذی­نفعان در چهارچوب قوانین و استانداردهای بین­المللی انجام می­دهند (آگوستین و همکاران، 2015). بدین منظور، مدرسه می­تواند با بهره­گیری از نیروهای متخصّص و اختصاص امکانات لازم و ایجاد برنامه­های مناسب و متنوع علمی، ورزشی، فرهنگی و ... برای کلیة دانش­آموزان گذشته از انتقال دانش و مهارت، بر رفتار و اجتماعی­کردن افراد و همسازی با اخلاق اجتماعی از طریق انتقال ارزش­ها، هنجارها و نگرش­های اجتماعی مطلوب و مناسب تأثیرات شگرفی داشته باشد(کوهی و همکاران، ۱۳۹۴). در سندتحولبنیادینآموزش‌وپرورش نیز به­صراحت بر «مسئولیت­پذیری همه‌جانبه، مشارکت اجتماعی و داشتن روحیة جمعی و مهارت لازم برای جامعه گزاره­های ارزشی نظام  تعلیم­وتربیت رسمی- عمومی، رعایت حقوق و مسئولیت­های اجتماعی، ارتقای آداب و آیین زندگی متعالی، بهداشتی و زیست‌محیطی، تقویت شایستگی­های اعتقادی، اخلاقی و حرفه‌ای مدیران و معلمان و تحکیم نقش الگویی آنان و فراهم­آوردن سازوکارهای اجرایی برای مشارکت فعال و مؤثر ایشان در برنامه­های تربیتی و      فعالیت­های پرورشی مدارس» تأکید شده است. با نظر به اهمیت و ضرورت توجه به کارکرد مسئولیت‌پذیری اجتماعی مدرسه، شواهد موجود نشان از نبود یک چهارچوب مفهومی روشن از این مفهوم و ابعاد و مؤلفه‌های آن می­دهد؛ بنابراین هدف اصلی این پژوهش، شناسایی ابعاد و مؤلفه‌های مسئولیت­پذیری اجتماعی مدرسه و مطالعة آن در دو مدرسة دخترانة دورة دوم متوسطة نظری شهر مشهد است.

 

مفهوم مسئولیت‌پذیری اجتماعی و ابعاد آن در مدرسه )زیرنظام اجتماعی(

 با تأمل در تعاریف ارائه­شده از مفهوممسئولیت‌پذیری اجتماعی چنین به نظر می­رسد مسئولیت اجتماعی سازمانی مجموعه­وظایف و تعهداتی را شامل می­شود که سازمان­ها و تصمیم­گیرندگان آن در قبال انتظارات جامعه و افراد آن باید از خود نشان دهند؛ به‌طوری‌که علاوه بر منافع خود و سازمان متبوع، با توسعة فعالیت­های اخلاقی، تبعیض قائل­نشدن، مراعات و احترام به حقوق دیگران، آلوده­نکردن محیط‌زیست، به وجود آوردن رقابت مثبت میان­فردی و تأمین نیازهای کارکنان و مشارکت مثبت در زندگی افراد جامعه اثر مثبتی بر جامعه داشته باشند و از تولید محصولات و خدمات زیان‌آور برای ‌سلامت جامعه بپرهیزند. علاوه بر گسترش و حفظ منافع سازمانی خود، با فراتررفتن از محدودة وظایف و انتظارات قانونی زمینه­های بهبود و رفاه اجتماعی دلخواه اکثر جامعة خویش را نیز فراهم کنند و به فعالیت­هایی بپردازند که بیشتر به صلاح جامعه است و درمجموع به بهبود کیفیت زندگی در جامعه کمک کند؛ زیرا برخورداری از ویژگی مسئولیت­پذیری اجتماعی، عامل مهمی در اجرای قوانین، مقررات و هنجارهای اجتماعی است و می­تواند از بروز بسیاری از ناهنجاری­ها و بزه­کاری­ها پیشگیری کند و درنهایت، جامعه را به‌سوی پیشرفت و ترقی سوق دهد (سبحانی­نژاد و آب­نیکی، 1391؛ ایران‌نژاد پاریزی،1371 و مک ویلیامز و سیگل[10]، 2001).

در زمینة مسئولیت­پذیری اجتماعی، الگوهای مختلفی ارائه‌ شده است که از مهم­ترین آنها می­توان به الگوی کارول[11] (1999)، دنیسون[12] (2000) و دیویس[13] (1976) اشاره کرد. الگوی هرم مسئولیت اجتماعی کارول یکی از پرکاربردترین الگو­های مسئولیت­پذیری اجتماعی است که به‌طور متناوب در مطالعات مختلف از آن استفاده شده است. با توجه به تنوّع تعاریف و تفاسیر گوناگون از مفهوم مسئولیت­پذیری اجتماعی سازمانی و نیز با تکیه­بر الگوهایی ارائه­شده، مسئولیت­پذیری اجتماعی را می‌توان در ابعاد مختلف اقتصادی، قانونی، اخلاقی، سیاسی، اجتماعی و فرهنگی تعریف کرد. برای مثال، کارول و وود (1991) و استواتز و کارول[14] (2003) ابعاد مسئولیت اجتماعی سازمان را شامل ابعاد اقتصادی، قانونی، اخلاقی، عمومی و ملی می‌دانند. عبدالرشید برای مسئولیت­پذیری اجتماعی دو بعد خرد و کلان معرفی می­کند که در بعد خرد، سازمان­ها باید خود را در قبال جامعه پاسخگو بدانند و در بعد کلان که به دولت برمی­گردد، دولت را به تدوین اهداف و برنامه­های اجتماعی در سطح کشوری ملزم می­کند (عبدالرشید، 2005). همچنین دنیسون (2000)، ابعاد چهارگانة تشکیل‌دهندة مسئولیت­پذیری اجتماعی را که قابل‌تعمیم به سازمان­های دولتی است، شامل ابعاد اجتماعی، محیط، اخلاق و مسئولیت مالی می­داند (به نقل از مشبکی و خلیلی، 1389). به­رغم مطالعات بسیاری که در حوزة مسئولیت­پذیری اجتماعی سازمان­ها و شرکت­ها در ایران طی دو دهة اخیر انجام گرفته است، نتایج بسیاری از مطالعات عمدتاً به­دلیل ضعف در ابعاد ساختاری، فرهنگی، انگیزشی، روش­شناختی و بی­توجهی به توصیه­های اسلامی قابل کاربرد در سطح سیاستگذاری نیستند (خنیفر، میرزایی، پریشانی و پوربهروزان، 1397).

آموزش‌وپرورش هر کشوری سهم مهم و اساسی در سرنوشت اجتماعی و سیاسی و فرهنگی آن کشور دارد. تقویت بنیة علمی و تربیتی کشور، انتقال فرهنگ به آیندگان و حفظ میراث گذشتگان، تقویت ارادة ملی، ایجاد بینش سیاسی صحیح، برقراری روابط اجتماعی، تقویت پایه­های اقتصادی، همه ازجمله کارکردهای نظام تربیتی است که مدرسه می­تواند در رسیدن به آنها نقش مهمی داشته باشد؛ بنابراین، شکوفایی مدرسه ازجمله حساس­ترین و حیاتی­ترین رسالت نهادهای تربیتی است (عبدالحسینی، 1395). مدرسه ازجمله مهم­ترین و اساسی­ترین نهادهای اجتماعی در هر کشور محسوب می­شود که نقش اساسی در هدایت، تربیت و کنترل افراد جامعه و کارکردهای مختلف اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و ... دارد و تنها هدف و کار آن آموزش و درس­خواندن دانش­آموزان نیست. همکاری و همیاری، نظم، رقابت سالم، هویت­یابی، فراگیری اصول اخلاقی و ... از کارکردهای دیگر مدرسه است. از طرفی باید گفت مهم‌ترین و اصلی­ترین رسالت مدرسه «پرورش انسان آتیه­ساز» است، درواقع مدرسه کارخانة انسان‌سازی و فرهنگ­سازی است محصول و ثمره مدرسه دانش­آموزانی هستند که سرمایه­گذاری اصلی و اولیه باید بر روی آنان متمرکز شود (همان). آن­گونه که این محیط رشد و پرورش متعادل و هماهنگ قوای بدنی، عاطفی و روانی دانش­آموزان را ممکن ­سازد و آنان را با اشتیاق تمام به‌سوی مدرسه بکشاند (احمدی مقدم، احمدی مقدم، اسدی منفرد، موسوی و فرضی، 1394). نظام آموزشی با تربیت نسلی روبه‌روست که باید آنها را برای زندگی اجتماعی آماده کند. بی­توجهی به شرایط و اقتضائات و ضروریات زندگی اجتماعی باعث می­شود نوجوانان مهارت­های لازم را در تطبیق خود با جامعه نیاموخته باشند و دچار آسیب جدی شوند (دهقانی و گواران، 1393). با توجه به تحولات به­وجودآمده در نظام‌های آموزشـی، اهـداف، فراینـدها، روش‌ها، ابزارها و ... جریـان آمـوزش و یادگیری دچار دگرگونی شده و به‌تبع آن مدرسه نیز در بخشی از نظام اجتماعی دچار تغییراتی در کارکردها و وظـایف شـده است. در سند تحولبنیادینآموزش‌وپرورش مدرسه «کانون تربیتی محله» کانون اصلی تغییر و تحول و دارای قدرت تصمیم‌گیری و پاسخ­گویی معرفی شده است که می­تواند فعالیت­های متنوعی ازقبیل آموزشی، پرورشی، فراغتی و ... را در برگیرد. این امر امکان بالقوه­ای را در پذیرش نقش­های مختلف در جامعه به مدرسه خواهد داد (غروی­الخوانساری، 1383)؛ مدرسه به‌عنوان یکی از شاخص­ترین عملکردهای محله می­تواند هویتی چندعملکردی یابد و امکانات آموزشی، کمک‌آموزشی، فرهنگی، فراغتی و تفریحی آن به‌خوبی به خدمت محله نیز درآید (حاجی سید جوادی و نجاتیان،1393). مدرسه به ­منزلة کانون محله قابلیت تعامل با محله در بهره­وری از امکانات را نیز دارد. به‌ عبارت‌ دیگر امکانات آموزشی مدارس، پایه­ای در آموزش بزرگ‌سالان است و امکانات کمک‌آموزشی نظیر فضای سبز، زمین ورزشی، سالن اجتماعات را با برنامه­ریزی مناسبی به‌عنوان پارک محله، ورزشگاه محله، سینمای محله یا بخشی از آن عمل می­کند. از پیامدهای پیوند مدرسه و محله، بهره­مندی متقابل مدرسه از منابع محلی است؛ به‌طوری‌که امکانات موجود محله نظیر کتابخانة محله یا پارک محله و همچنین امکانات شخصی افراد محلی ازقبیل نیروهای متخصّص یا کارگاه­های محلی می­توانند از فعالیت­های مدرسه در صورت نیاز پشتیبانی کنند (غروی­الخوانساری، 1383).

روش پژوهش

در این پژوهش، از روش پژوهش مطالعة موردی با رویکرد کیفی استفاده شد. پژوهش موردی عبارت است از مطالعة عمیقِ نمونه­هایی از یک پدیده در محیط طبیعی آن و از دیدگاه افرادی که در آن مشارکت دارند (گال، بورگ و گال، 1393). در این پژوهش بر اساس دیدگاه ین[15] (2003)، تمرکز اصلی بر چگونگی مسئولیت­پذیری اجتماعی مدرسه (پدیدة مطالعه­شونده) است. از مهم­ترین دلایل انتخاب این روش می­توان به غیرممکن­بودنِ دست­کاری در ساختار افراد مورد مطالعه، توجه به شرایط و زمینة مورد مطالعه و وابستگی پدیده مورد مطالعه با زمینه و موقعیت آن اشاره کرد (سرمد، بازرگان و حجازی، 1387). همچنین، نبود یک چهارچوب نظری معتبر که براساس آن بتوان عملکرد مدارس را در بعد مسئولیت­پذیری اجتماعی مطالعه کرد، از دلایل دیگر انتخاب روش مطالعة موردی با تأکید بر رویکرد کیفی است. قلمرو موضوعی این پژوهش، ابعاد و مؤلفه‌های مسئولیت­پذیری اجتماعی مدرسه است. قلمرو مکانی، دو دبیرستان دخترانة[16] دولتی متوسطة دورة دوم شهر مشهد: دبیرستان (الف) در ناحیة یک آموزش‌وپرورش و دبیرستان (ب) در ناحیة هفت آموزش‌وپرورش انتخاب شده است. قلمرو زمانی این پژوهش، سال تحصیلی 1395-96 است. در پژوهش حاضر، مورد مطالعه دبیرستان­های دولتی دخترانة شهر مشهد است. انتخاب مدارس به روش نمونه­گیری هدفمند انجام گرفت. به دلیل نبود یک چهارچوب نظری معتبر و مشخصی که بر اساس آن بتوان مسئولیت­پذیری اجتماعی را در مدارس سنجید و نیز به دلیل نبود گزارشی موثق از مدارسی که از مسئولیت­پذیری بالایی برخوردار باشند، با مراجعه به ادارة کل آموزش‌وپرورش خراسان رضوی و تشریح هدف پژوهش، مدارس برخوردار از ویژگی های مدنظر برای بررسی معرفی شدند.

دبیرستان (الف): این دبیرستان در ناحیة یک شهر مشهد قرار دارد و جزو مدارس دولتی حاشیة شهر محسوب می­شود. مدرسه دارای 15 کلاس و 23 معلم است و 397 دانش­آموز در مقطع دبیرستان و پیش­دانشگاهی و در گروه­های تجربی، انسانی و ریاضی در این مدرسه تحصیل می­کنند. دبیرستان در نوبت صبح فعالیت می­کند؛ مدیر مدرسه 12 سال سابقة مدیریتی دارد و مدرسه دارای آزمایشگاه، کتابخانه و سالن مطالعه و نمازخانه است.

دبیرستان (ب): این دبیرستان در ناحیة هفت شهر مشهد قرار دارد. مدرسه دارای 22 کلاس و 30 معلم است و 470 دانش­آموز در مقطع دبیرستان و پیش­دانشگاهی در گروه­های تجربی، انسانی و ریاضی در این مدرسه تحصیل می­کنند؛ این دبیرستان در نوبت صبح فعالیت می­کند؛ مجهز به تعدادی کلاس درس هوشمند، سالن آمفی‌تئاتر، آزمایشگاه و کتابخانه و سالن مطالعه و نیز نمازخانه است.

برای گردآوری داده­ها از ابزارهای چندگانة مصاحبه، بررسی اسناد و مشاهده استفاده ‌شد. نخست به‌منظور شناسایی ابعاد و مؤلفه‌های مسئولیت­پذیری اجتماعی مدرسه با مراجعه به ادبیات پژوهش و مرور مقالات علمی­پژوهشی و پایان‌نامه‌ها (به­دست­آمده از پایگاه­های اطلاعاتی معتبر) و تحلیل سند تحول بنیادین آموزش‌وپرورش، مهم­ترین ابعاد و مؤلفه‌های مسئولیت­پذیری اجتماعی مدرسه شناسایی و استخراج شدند. به‌منظور مطالعة چگونگی تحقق مؤلفه‌های مسئولیت­پذیری اجتماعی در مدارس نامبرده، مصاحبه­های نیمه­ساخت­یافته­ با مدیران، معاونان، معلمان، دانش­آموزان و والدین هر مدرسه انجام شد. موضوعات محوری مصاحبه­ها حول موقعیت مدرسه در جامعه، نقش مدرسه در پاسخگویی به نیازها و انتظارات اجتماعی، مسئولیت اجتماعی مدرسه در جامعه، نقش مدرسه در قبال پاسخگویی به نیازها و انتظارات ذی­نفعان در جامعه تنظیم شد که البته طرح آنها بسته به مصاحبه­شونده و فرایند هدایت مصاحبه متفاوت بود. هر مصاحبه بین 30 تا 45 دقیقه طول کشید. در جریان مصاحبه با کسب اجازه از مصاحبه­شوندگان، مکالمات ضبط و یادداشت‌برداری شد. مصاحبه به‌صورت حضوری در زمان­های دلخواه مصاحبه­شوندگان در مدارس انجام گرفت. گردآوری اطلاعات تا رسیدن حجم نمونه به اشباع اطلاعات یعنی نبودِ مضمون­ها یا درون­مایة جدید ادامه یافت. نقش و تعداد پژوهیده­ها در هر دو مدرسه در جدول (1) نشان داده شده است.

جدول1: نقش و تعداد پژوهیده­ها

مدرسه

مدیر

معاون

معلم

دانش­آموز

والدین

تعداد پژوهیده­ها در هر مدرسه

مجموع

دبیرستان الف

1

1

8

6

5

21

41

دبیرستان ب

1

1

7

5

6

20

 

 

علاوه بر مصاحبه، از مشاهدة نیمه­ساخت­یافته نیز به‌منظور دستیابی به درک عمیق­تر موضوع در مدارس مطالعه­شده استفاده شده است. در طول مدت اجرای پژوهش، پژوهشگر به مدت 45 روز کاری درمجموع 225 ساعت در مدارس مطالعه­شده حضور داشت و ضمن درگیرشدن در فعالیت­ها و برنامه­های مدرسه به‌طور مستقیم به مشاهده پرداخت. همچنین، کلیة اسناد و مدارک موجود در مدرسه ازجمله صورت‌جلسات شورای مدرسه، شورای دبیران، شورای دانش­آموزی، انجمن اولیا و مربیان، میثاق­نامه­های معلمان، دانش­آموزان و اولیا بررسی شد. در مرحلة نهایی، به‌ منظور غنی‌سازی و متناسب­سازی ابعاد و مؤلفه‌های مسئولیت­پذیری اجتماعی مدرسه، یک جلسه مصاحبة گروهی نیز با 9 تن از متخصّصان،کارشناسان و مدیران مدارس با سابقة بیش از 30 سال مدیریت مدرسه در سطح استان تشکیل شد؛ با این هدف که ماهیت و ابعاد مسئولیت­پذیری اجتماعی در سطح مدرسه به ویژه با تأکید بر سند تحول بنیادین آموزش­وپرورش و نیز نتایج توصیف این پدیده در مدارس مطالعه­شده بحث و بررسی و نیز اعتباریابی شده است.

 در این پژوهش، برای تحلیل داده­های کیفی از شیوة تحلیل تفسیری استفاده شد. تحلیل تفسیری می­تواند فرایندی برای بررسی دقیق داده­های پژوهش موردی باشد که هدف اصلی آن یافتن سازه­ها، مقوله­ها و الگوهایی است که برای توصیف و تبیین پدیدة پژوهش­شونده به کار می­رود (گال، بورگ و گال، 1393). به‌منظور کدگذاری اطلاعات به‌دست‌آمده از مصاحبه، مشاهده و تحلیل اسناد از روش کدگذاری اشتراوس و کوربین (1390) استفاده شد. برای تأمین اعتبار در نتایج به‌دست‌آمده از داده­های کیفی با تکیه‌بر دیدگاه گابا و لینکلن[17] (1989) چهار معیار قابلیت اعتبار، قابلیت اتکا، قابلیت انتقال و قابلیت تأیید در نظر گرفته شده است. در پژوهش حاضر، قابلیت اعتبار نتایج به‌دست‌آمده از طریق «بررسی پژوهیدگان» انجام گرفت. بدین ترتیب که پس از انجام هر مصاحبه، متن آن مکتوب شد و به همراه تحلیلی از مصاحبه در اختیار فرد مصاحبه‌شونده قرار می­گرفت تا از صحت اطلاعات به‌دست‌آمده از مصاحبه مطمئن شد. قابلیت انتقال به کاربردهای نتایج حاصل از پژوهش اشاره دارد و در راستای اعتبار بیرونی عمل می­کند. دربارة معیار قابلیت انتقال همان­طور که در بخش روش به آن اشاره شد، با استفاده از روش نمونه­گیری هدفمند با صاحب‌نظران مصاحبه برگزار شد. پژوهشگر با استفاده از این روش تلاش کرد مدارس و افرادی را برگزیند که دانش و تخصّص کافی در زمینة تبیین موضوع داشته باشند و اطلاعات جامع­تری را ارائه دهند. قابلیت تأیید بدین معناست که نتایج حاصل از پژوهش را پژوهشگر یا استادی که نقش مدافع و راهنمای کار را به عهده دارد (استاد راهنما) تأیید کند (به نقل از عباس­زاده، 1390). این معیار را گروه پژوهش پس از اجرای مصاحبه­ها، مشاهدات و تحلیل اسناد بررسی و تأیید می­کردند.

 

یافته­های پژوهش

سؤال اول پژوهش: ابعاد و مؤلفه‌های مسئولیت­پذیری اجتماعی مدرسه کدامند؟

برای پاسخ به این سؤال با مراجعه به ادبیات پژوهش و مرور مقالات علمی­پژوهشی و پایان‌نامه‌ها (بارگیری­شده از پایگاه­های اطلاعاتی معتبر مانند پروکوئست[18]، مرکز اطلاعات منابع آموزشی[19]، امرالد[20]، سیویلیکا[21]، الزویر[22]، بانک اطلاعات نشریات کشور، پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران، پایگاه اطلاعات علمی جهاد دانشگاهی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی)، تحلیل سند تحول بنیادین آموزش‌وپرورش و نتایج به‌دست‌آمده از تحلیل یک مصاحبة گروه کانونی مهم­ترین ابعاد و مؤلفه‌های مسئولیت­پذیری اجتماعی مدرسه شناسایی و استخراج شد. این فرایند در چند مرحله پالایش شد تا اینکه درنهایت ابعاد و مؤلفه‌های کلیدی مرتبط با آن مشخص شد. بنابراین، ضمن مرور الگوهای نظری (ازجمله کارول، 1979، 1991، 1999؛ اسوارتز و کارول، 2003؛ کارول و وود، 1991؛ دنیسون، 2000؛ ساستریج، 2007 و سازمان بین­المللی استاندارد، ایزو 26000) و نتایج پژوهش­های پیشین که شرح آن در جدول (1) آمده است، مهم­ترین ابعاد مسئولیت­پذیری اجتماعی با تأکید بر مدرسه عبارت‌اند از: بعد اجتماعی، اقتصادی، اخلاقی، محیط­زیست، قانونی.

 

 

 

جدول 1: ابعاد و مؤلفه‌های مسئولیت­پذیری اجتماعی مدرسه، مستخرج ادبیات پژوهش

ابعاد

مؤلفه‌ها

منبع

اجتماعی

ایجاد روحیة همکاری و تعاون با معلمان و همسالان، ترویج احترام، توسعة مهارت‌های اجتماعی در ارتقای سازگاری و یکپارچه‌سازی در محیط اجتماعی، تسهیل یادگیری از طریق ترویج تعامل مثبت با معلمان و همسالان، تربیت شهروند خوب و مسئول، آگاهی­سازی افراد دربارة وظایف اجتماعی‌شان (ایجاد حس‌آگاهی اجتماعی)، کمک و احترام به دیگران، رفتار مسئولانه، همکاری و مشارکت فعال و داوطلبانه در فعالیت­های اجتماعی، سازگاری اجتماعی، آگاهی و احترام به ارزش­های فرهنگی و اجتماعی، مشارکت در توسعة جامعه و کمک به حل مسائل اجتماعی (بهبود کیفیت زندگی)، رعایت نظم اجتماعی، آگاهی ارزش کار، توسعة روابط انسانی مثبت، توسعه و ارتقای بهداشت روانی، ایجاد حس عدالت‌خواهی در رفتارهای اجتماعی، توسعة ارزش­های دموکراتیک و پایدار، ایجاد نگرش دلسوزانه و همدردی با دیگران، تسهیل درک معضلات اجتماعی، توسعة شایستگی‌های فردی و اجتماعی، تسهیل یادگیری تفکر انتقادی، ارتقای اعتماد اجتماعی.

ورای لیک، سورتسن و فلانگان، 2016؛ کلارک، 2016؛ مارتینک و هلیسون،2016؛ تورکاهرمان، 2015؛ هانی من، 2015؛ آگوستین و مینکوت هنریکسون، 2015؛ سیهم، 2013؛ اپایدین و ارکان، 2010؛ مک ردی، 2009؛ کارول و وود، 1991؛ اکلی، 2009؛ لی، 2009؛ لایت استون، 2008؛ فولر، 2008؛ پولک، 2006؛ باقی، 2005؛ فیلیپات و بینان، 2005؛ پدرینی، 2005؛ کنمر، 2002؛ سامرز، 1969؛ ونتزل، 1991؛ خواجه­نوری، مساوات و ریاحی، 1393؛ طالبی و بحری­پور، 1393؛ ایزدی و عزیزی شمامی، 1388؛ میرکمالی، 1382؛ ایمان و جلائیان بخشنده، 1389.

اخلاقی

شناخت و پذیرش گوناگونی­های فرهنگی و فردی، عمل بر اساس ملاحظات اخلاقی، درک تفاوت‌های فردی، احترام به حقوق و احساسات دیگران، توسعة صداقت فردی و علمی، ایجاد آمادگی در پذیرش عواقب رفتار و وظایف خود،  توسعه و ترویج اعمال پسندیده، عمل به تعهدات اجتماعی و مدنی، تعهد به کار، تصمیم­گیری اخلاقی،ارتقای اعتمادبه‌نفس، توسعة شایستگی‌های اخلاقی، ارتقای رشد فردی (خودسازی)، شناخت حقوق اولیة انسانی خود و دیگران، نوع‌دوستی، ارزش قائل شدن به تنوّع و دفاع از حقوق بشر، مشارکت فعال و داوطلبانه در فعالیت‌های جامعه.

ورای لیک، سورتسن و فلانگان، 2016؛ کلارک، 2016؛ تورکاهرمان، 2015؛ آگوستین و مینکوت هنریکسون، 2015؛ هانی من، 2015؛ سیهم، 2013؛ اپایدین و ارکان، 2010؛ مک ردی، 2009؛ اکلی، 2009؛ لی، 2009؛ فولر، 2008؛ پدرینی، 2005؛ فیلیپات و بینان، 2005؛ کنمر، 2002؛ ونتزل، 1991؛ خواجه­نوری، مساوات و ریاحی، 1393؛ ایمان و جلائیان بخشنده، 1389 و میرکمالی، 1382.

قانونی

درک توانایی خود برای انجام اعمال مسئولانه، پایبندی به قوانین و هنجارها و انتظارات نقش، پیروی از قوانین و استانداردهای بین­المللی، اجتناب از تخلف قوانین حاکم بر جامعه، احترام به قانون و ارزش‌های جامعه، انجام عمل مسئولانه.

هنریکسون، 2015؛ گوستین و مینکوت هنریکسون، 2015؛ اپایدین و ارکان، 2010؛ هانی من، 2015؛ لی، 2009؛ اکلی، 2009؛ فولر، 2008؛ پدرینی، 2005؛ فیلیپات و بینان، 2005؛ کنمر، 2002؛ ونتزل، 1991؛ میرکمالی، 1382؛ ایزدی و عزیزی شمامی، 1388.

محیط‌ زیست

اهمیت­دادن به محیط پیرامون، توسعة رفتارهای زیست‌محیطی، تصمیم‌گیری و عمل بر اساس ملاحظات زیست‌محیطی.

ورای لیک، سورتسن و فلانگان، 2016؛ آگوستین و مینکوت هنریکسون، 2015؛ اپایدین و ارکان، 2010؛ اکلی، 2009؛ فولر، 2008؛ کنمر، 2002؛ طالبی و بحری­پور، 1393.

اقتصادی

آگاهی دربارة صرفه‌جویی در انرژی، منابع و پول.

اکلی، 2009؛ طالبی و بحرینی­پور، 1393.

 

درنتیجة همسوسازی نتایج به‌دست‌آمده از تحلیل اسناد علمی، سند تحول آموزش‌وپرورش و مصاحبة گروه کانونی، مسئولیت­پذیری اجتماعی مدرسه در پنج بعد اجتماعی- سیاسی؛ فرهنگی- اخلاقی؛ زیستی؛ قانونی؛ اقتصادی و 111 مؤلفه استخراج شد که در جدول (2) به آن اشاره شده است:

جدول 2: ابعاد و مؤلفه‌های مسئولیت­پذیری اجتماعی مدرسه

 

ابعاد

مؤلفه­

اجتماعی- سیاسی

تمرین دموکراسی در مدرسه: درک مفاهیم و آگاهی­های سیاسی و اجتماعی، توسعة ارزش­های دموکراتیک و پایدار، آموزش مهارت­ها و هنجارهای سیاسی.

 حقوق دیگران: کمک و احترام به دیگران؛ احترام به حقوق و احساسات دیگران؛ رعایت حقوق متقابل؛ ایجاد حس‌آگاهی و سازگاری اجتماعی؛ تسهیل درک معضلات اجتماعی.

مشارکت اجتماعی:مشارکت دانش­آموزان در مجالس و اماکن مذهبی؛ حضور فعال دانش­آموزان در تشکّل­های رسمی و قانونی؛ مشارکت خانواده و سایر نهادها و دستگاه‌ها به‌ویژه حوزه‌های علمیه؛ مشارکت خانواده‌ها در فعالیت‌های آموزشی و تربیتی مدرسه؛ مشارکت در رشد و تعالی کشور در عرصه­های دینی، فرهنگی و اجتماعی؛ مشارکت فعال در مواجهه با نیازهای فوری و عمومی جامعه؛ مشارکت فعال و داوطلبانه در فعالیت‌های جامعه (مشارکت مدرسه در انتخابات)؛ مشارکت در توسعة جامعه و کمک به حل مسائل اجتماعی (آمادگی مدرسه در کمک به اجتماع محلی به هنگام بروز مشکل)؛ یادگیری مشارکتی؛ مشارکت افراد در تصمیم­گیر­ی­ها؛ توجه به کار گروهی؛ پیوند مؤثر با موضوعات و مسائل جامعه همدردی مدرسه با جامعه؛ تعامل اثربخش با مساجد و نهادها، مراکز مذهبی و کانون‌های محلی.

مهارت‌های اجتماعی: چگونگی ارتباط برقرارکردن با دیگران؛ خوب گوش­دادن و پذیرفتن دیگران؛ توجه به مهارت­های کلامی دانش­آموزان؛ تمرین مهارت گفت­وگو و مهارت گوش­دادن؛ داشتن مهارت­های ارتباطی در سطح محلی تا جهانی؛ توجه به اوقات فراغت بچه‌های محله؛ مدرسه کانون کسب تجربه‌های تربیتی؛ نقش‌آفرینی در فرایند زندگی فردی، خانوادگی و اجتماعی؛ تأمین‌کنندة نیازهای فردی، اجتماعی، اخلاقی و علمی؛ داشتن روحیة جمعی. ایجاد روحیة همکاری و تعاون با معلمان و همسالان؛ توسعة روابط انسانی مثبت با دیگران؛ ارتقای اعتماد اجتماعی.

تنوّع‌بخشی به محیط­های یادگیری و ارائة خدمات آموزشی: غنی‌سازی محیط مدرسه با همکاری سایر دستگاه‌ها از راهِ ایجاد شبکه­ای از محیط­های یادگیری؛ برگزاری اردوهای آموزشی اثربخش؛ استفاده از اردوهای علمی در آموزش؛ استفاده از ظرفیت‌های بیرون و درون مدرسه (اردوها و مساجد)؛ تعامل اثربخش و فعال با سایر نهادها و دستگاه‌های مرتبط به‌ویژه رسانه و خانواده؛ همکاری مدرسه با مراکز فرهنگی و علمی محله؛ ارتباط سازمان‌یافته با مراکز علمی، پژوهشی؛ متناسب‌سازی فضاهای تربیتی با ویژگی‌ها و نیازهای دانش‌آموزان و اقتضائات فرهنگ اسلامی؛ متناسب‌سازی فضاهای فیزیکی، آموزشی و تربیتی با نیازهای ویژه و تفاوت‌های جنسیتی دانش‌آموزان؛ آموزش مهارت‌های لازم برای جامعه؛ آموزش تقسیم‌کار به دانش‌آموزان؛ آموزش با هم زیستن؛ نقش­آفرینی مدرسه در جایگاه کانون پیشرفت فرهنگی و اجتماعی محله؛ کانون یادگیری محله؛ از بین بردن موازی کاری در آموزش و جلوگیری از درس­زدگی.

توانمندسازی خانواده­ها: کمک به افزایش سطح توانایی‌ها و مهارت‌های خانواده؛ ارائة خدمات مشاوره‌ای به خانواده‌های آسیب‌پذیر و آسیب‌زا.

 

 

 

اخلاقی- فرهنگی

 

 

 

 

 

 

درک مفاهیم فرهنگی و آگاهی از ارزش‌ها، باورها و الگوهای فرهنگی جامعه؛ توسعة فرهنگ نیکوکاری و تعاون و مشارکت‌پذیری؛ اجرای برنامه‌های فرهنگی، هنری؛ آموزش معنویت و فلسفة زندگی؛ تقویت اعتقاد به ارزش­های اسلامی؛ تقویت آداب و سبک زندگی اسلامی؛ تصمیم­گیری اخلاقی؛ کمک به ارتقای سطح اخلاقی جامعه؛ نگرش سیستمی به آموزه‌های اخلاقی؛ تعالی عبادی و اعتقادی؛ تحکیم فضائل اخلاقی (عزت‌نفس، حیا و عفت، صداقت، مسئولیت‌پذیری و نظم)؛ تقویت و توسعة جنبه‌های تربیتی و اخلاقی به کمک برنامة درسی؛ تقویت اخلاق حرفه‌ای؛ متناسب‌سازی موضوعات تربیتی و اخلاقی با مراحل رشد و ویژگی‌های دانش‌آموزان؛ رعایت اخلاق حرفه­ای در کار؛ پذیرش و توجه به تفاوت‌های فردی؛ شناخت و پذیرش گوناگونی­ فرهنگی و فردی؛ صداقت در کار؛ ایجاد خلوص در دانش‌آموزان؛ ایجاد آمادگی در پذیرش عواقب رفتار و وظایف خود؛ عمل به تعهدات اجتماعی و مدنی؛ تعهد به کار؛ رعایت وجدان، عدالت و انصاف در روابط با دیگران؛ الگو و راهنمابودن معلمان و مدیران؛ نوع‌دوستی و ارزش قائل­شدن به تنوّع و دفاع از حقوق بشر؛ شناخت حقوق اولیه انسانی خود و دیگران؛ خیرخواهی (دفاع از حقوق دیگران)؛ توسعة فرهنگ نماز و سواد قرآنی؛ ارتقای فرهنگ حیا، عفاف و حجاب؛ ازخودگذشتگی و ایثار؛ ایجاد نگرش دلسوزانه و همدلی با دیگران؛ ارتقای رشد فردی و خودسازی؛ برخوردار از مربیان دارای فضائل اخلاقی و شایستگی‌های حرفه‌ای؛ کشف استعدادها، پاسخگویی به نیازها و علائق دانش‌آموزان؛ تعامل اثربخش با مساجد و نهادها، مراکز مذهبی و کانون‌های محلی؛ ارائة خدمات مشاوره و آموزش‌های دینی و اخلاقی و متناسب‌سازی فرهنگ‌سازمانی با معیارهای اخلاق اسلامی.

اقتصادی

صرفه‌جویی در انرژی، منابع و پول؛ توجه به روش مصرف در زندگی؛ کمک به درک مفاهیم و مسائل اقتصادی؛ کارآفرینی؛ قناعت و انضباط مالی؛ مصرف بهینه و دوری از اسراف و توانمندسازی والدین در حوزة درک پدیده‌های اقتصادی.

زیستی

فردی

توسعه و ارتقای بهداشت روانی؛ سلامت جسمی دانش‌آموزان؛ ورزش و تفریحات سالم فردی و گروهی؛ افزایش سلامت جسمی و روحی دانش‌آموزان از راهِ ارائة خدمات مشاوره‌ای تربیتی؛ ایجاد بهداشت روانی در محیط آموزشی و توجه به نیازهای جسمی و روانی دانش‌آموزان.

محیطی

اهمیّت­دادن به محیط‌زیست پیرامون؛ توسعة رفتارهای زیست‌محیطی؛ تصمیم‌گیری و عمل بر اساس ملاحظات زیست‌محیطی و درک مفاهیم بهداشت عمومی و مسائل زیست‌محیطی.

قانونی

پایبندی بهقوانین و هنجارها و انتظارات نقش در مدرسه؛ پیروی از قوانین و استانداردهای ملی و بین­المللی؛ اجتناب از تخلف قوانین حاکم بر جامعه؛ اجرای آیین‌نامه‌ها و بخشنامه­های اداری؛ احترام به قانون و ارزش­های سازمان و جامعه؛ واگذاری مسئولیت کلان تربیتی مدرسه به مدیران و رعایت نظم اجتماعی.

 

 

سؤال دوم پژوهش: تحقق مؤلفه‌های مسئولیت­پذیری اجتماعی در مدارس موردمطالعه شهر مشهد چگونه است؟

در پاسخ به این سؤال داده‌های حاصل از مصاحبه، مشاهده و اسناد مدرسه به تفکیک تحلیل شد. مصاحبه در دو مدرسة مزبور با مدیر مدرسه، معاونان، معلمان، دانش­آموزان و والدین آنان انجام شد. همچنین اسناد و مدارک مربوط به ‌صورت­جلسات شورای مدرسه، شورای دانش­آموزی، شورای دبیران، انجمن اولیا و مربیان، میثاق­نامة معلمان، میثاق­نامة دانش‌آموزان، میثاق­نامة اولیا، میثاق­نامة عفاف و حجاب و گزارش ماهانة فعالیت­های مدارس در سال 1395 تحلیل شده است. علاوه براین، پژوهشگر داده‌های حاصل از مشاهدات خود را نیز ثبت و ضبط کرده و آنها را طی مراحل کدگذاری باز و محوری تحلیل کرده است.

تصویر مسئولیت‌پذیری اجتماعی در آینة مدرسه الف: نتایج به‌دست‌آمده از مشاهدات پژوهشگر در دو مرحلة کدگذاری باز و محوری تحلیل شد. درنتیجه، 110 نکتة کلیدی، 100 مفهوم و 17 مقوله استخراج شد. مقوله­های استخراج‌شده عبارت­اند از: ترویج فرهنگ نماز و سواد قرآن، عفاف و حجاب، احترام به دیگران، توسعة روحیة همکاری و مشارکت در مدرسه، صرفه‌جویی و پرهیز از اسراف، آگاهی اجتماعی، اعتمادسازی، تقسیم وظایف در مدرسه، بهداشت فردی و روانی، توجه به محیط‌زیست، اخلاق‌مداری، نظارت و کنترل بر رفتارهای دانش­آموزان، تعمیرات و زیباسازی فضای فیزیکی، حمایت و نوع‌دوستی، تصمیم­گیری مشورتی، قانون­مداری و ارتقای سلامت جسمانی دانش­آموزان.

براساس نتایج به‌دست‌آمده از تحلیل مصاحبه، مشاهده و اسناد مطالعه­شده در مدرسة الف و تطبیق آن با چهارچوب مفهومی به‌دست‌آمده در سؤال اول پژوهش، به نظر می‌رسد توجه به بعد سیاسی- اجتماعی و اخلاقی-­فرهنگی و سپس قانونی در مقایسه با بعد اقتصادی و سپس زیست‌محیطی بیشتر است. همچنین مهارت­های اجتماعی، آگاهی اجتماعی، تقسیم وظایف در مدرسه، موفقیت علمی دانش­آموز، توسعة روحیة همکاری و مشارکت در مدرسه، دانش­افزایی ذی­نفعان، اعتمادسازی، شناسایی و جهت‌دهی استعدادهای دانش­آموزان، نقش الگویی مدیر و معلم برای دانش­آموزان، تصمیم­گیری مشورتی، ایجاد آرامش و امنیت، تنوّع‌بخشی به محیط­های یادگیری و ارائة خدمات آموزشی، آسیب‌شناسی مشکلات آموزشی­-تربیتی، شاخص­های مدیریتی، حمایت و   نوع­دوستی، احترام به دیگران، ترویج فرهنگ نماز و سواد قرآنی، ترویج فرهنگ عفاف و حجاب، تربیت دینی و اعتقادی، اخلاق­مداری، تعهد سازمانی، صرفه­جویی و پرهیز از اسراف، فرهنگ‌سازی اقتصادی، بهداشت فردی و روانی دانش­آموزان، ارتقای مهارت­های جسمانی دانش­آموزان، توجه به محیط­زیست و بهداشت محیطی، تعمیرات و زیباسازی فضای فیزیکی، قانون­مداری، نظارت و کنترل امور مدرسه مهم‌ترین مقوله­های ناظر بر مسئولیت­پذیری اجتماعی مدرسة الف است.

 

جدول 3: تطابق مقوله­ها و مفاهیم مستخرج مدرسة الف با ابعاد مسئولیت­پذیری اجتماعی

مؤلفه‌ها

ابعاد

مهارت­های اجتماعی: خودسازی (اثرپذیری از مدرسه)، داشتن اعتمادبه‌نفس، حضور مدیر در میان معلمان در زنگ تفریح، آموزش انتقادپذیری به دانش­آموزان، حمایت صبورانة مدیر از معلمان، صبوری مدیر، گوشزدکردن دلسوزانة خطای دانش­آموز، الگوپذیری از جامعه، حرف‌شنوی دانش­آموزان از مدیر، گوش­دادن به حرف‌های دانش­آموزان، پیگیری مدیر از وضعیت دانش­آموزان و درد دل با آنها، ایجاد حس رقابت مثبت در بین دانش‌آموزان، اجتناب از زورگویی و اِعمال قدرت، نرمش همراه با سختگیری، به وجود آوردن رقابت دوستانه بین دانش­آموزان، تأکید به رعایت قوانین برگزاری مراسم آغازین، گوشزد حدومرزهای رفتاری در جامعه به دانش‌آموزان، گوشزدکردن دوستانة کاستی­های معلمان در کارشان، خوشرویی مدیر، آشنایی دانش­آموزان با چگونگی ارتباط و برخورد با جنس مخالف، گوشزدکردن محترمانة نقاط ضعف معلمان، آشنایی دانش­آموزان بامهارت­های دوست‌یابی، ارتباط دوطرفه و مسالمت‌آمیز مدیر با معلمان، ارتباط دوستانة مدیر با دانش‌آموزان، ایجاد ارتباط صمیمی و نزدیک‌بین والدین و مدرسه، وجود تعامل متقابل دوطرفه در روابط بین افراد پایبندی مدیر به ارتباط متقابل دوستانه، ارتباط دوطرفه و مسالمت‌آمیز مدیر با معلمان، ارتباط دوستانة مدیر با دانش­آموزان، آموزش چگونگی رفتارکردن در نقش­های مختلف، آموزش شیوة برخورد در اجتماع، الگوی عملی احترام­گذاشتن به دیگران، سفارش معلمان به نحوة رفتار درست، آگاهی بخشی مهارت‌های ارتباطی؛ آگاهی از ویژگی‌های جسمی، روانی، اخلاقی و اقتصادی دانش‌آموزان، توجه به تفاوت‌های فردی دانش­آموزان، انتقادپذیری معلم و گوش­دادن محترمانة مدیر به حرف­های معلمان.

آگاهی اجتماعی: ایجاد حس‌آگاهی اجتماعی در دانش‌آموزان، حس مفیدبودن برای جامعه، تربیت شهروند خوب برای جامعه،     آگاهی­سازی دانش‌آموزان، حضور شهرداری برای روز درختکاری، حضور دانشگاه علوم پزشکی برای معاینة دانش­آموزان، دعوت از شهرداری برای برگزاری برنامه‌های فرهنگی، آموزش شهروندی به دانش‌آموزان به کمک شهرداری، آموزش چگونگی رفتار در محیط­های اجتماعی به کمک مشاور، حضور نیروی انتظامی در محله به‌منظور امنیت دانش‌آموزان، دعوت از استادان برای سخنرانی در مدرسه، برگزاری کارگاه‌های آموزشی برای دانش‌آموزان و خانواده‌ها (عفاف و حجاب، امربه‌معروف و مسائل سیاسی)، ارائة آموزش‌های توان‌بخشی به دانش‌آموزان به کمک سازمان بهزیستی، برگزاری مانور زلزله در مدرسه، برگزاری برنامه به مناسبت‌ها و اعیاد مختلف، کوشش برای انتقال آداب‌ورسوم و ارزش‌های اجتماعی به دانش­آموزان، جشن‌ها و عزاداری‌های مناسبتی، آماده‌سازی تابلوهای مناسبتی، پایگاه صلواتی، حضور در راهپیمایی‌ها، نصب پیام‌های مناسبتی در تابلوی اعلانات، بزرگداشت هفتة دفاع مقدس، بزرگداشت هفتة نیروی انتظامی، برگزاری هفتة بهداشت روان؛پخش هرروزة دعای عهد در مدرسه، برگزاری عزاداری ایام فاطمیه، دعوت از والدین برای شرکت در جشنوارة هفت‌سین.

تقسیم وظایف در مدرسه: آموزش تقسیم‌کار و وظایف به دانش‌آموزان، تقسیم‌کار فعالیت‌های مدرسه بین معاونان، تقسیم وظایف بین افراد در مدرسه، تقسیم وظایف بین خادمان نماز، تقسیم وظایف برای اجرای برنامة مدرسه، پیوند مباحث درس با انجام وظیفه و تقسیم‌کار اجتماعی.

توجه به موفقیت علمی دانش­آموز: بسترسازی برای رشد و تحول علمی در ذهن دانش‌آموز، آمادگی برای ورود به بازار کار، تسلّط بر تدریس روزانه، تسلّط به مباحث آموزشی، رسیدگی به وضعیت درسی دانش­آموزان، حمایت مدیر از دانش‌آموزان شرکت‌کننده در مسابقات، استفاده از معلمان و کادر آموزشی باتجربه، پیگیری مدیر برای برگزاری کلاس‌های مشاورة درسی برای دانش­آموزان، توجه به نیازهای آموزشی دانش‌آموزان، فراهم­کردن امکانات و وسایل ضروری دانش­آموزان و معلمان، تأکید به مسائل آموزشی و ایجاد علاقه در دانش‌آموزان در جلسات مدیر و معلمان، ایجاد تغییر و تحول در دانش­آموز، برگزاری اعتکاف علمی در مدرسه، بحث و تبادل‌نظر مدیر و معلمان دربارة دلایل رشد یا افت نمرات دانش‌آموزان، تأکید بر توجه بیشتر به دانش­آموزان ضعیف، تعیین معلم پشتیبان برای دانش‌آموزان توانمند آموزشی، تعیین معلم راهنما برای دانش‌آموزان ضعیف، ارتقای معدل و افزایش توان علمی، پژوهشی و کیفیت‌بخشی آموزشی و پرورشی، ارائه راهکارهایی برای رشد و جلوگیری از افت تحصیلی دانش­آموزان، تعامل با دانش‌آموزان و ایجاد انگیزه به‌منظور شناخت نیازهای آموزشی و آموزش اولیا به‌منظور کمک به یادگیری دانش‌آموزان به‌منظور کیفیت‌بخشی آموزشی.

توسعة روحیه همکاری و مشارکت در مدرسه: همکاری مدیر و معاونان با معلمان، آشنایی دانش‌آموزان با نوع و نحوة مشارکت در جامعه، یادگیری نقش­داشتن در سرنوشت خود و کشور، کمک­گرفتن از دانش‌آموزان قوی‌تر (معلم­یار) برای آموختن به دانش­آموزان ضعیف، یادگیری شرکت در مباحث و دفاع از حقوق خود و دیگران در مدرسه، داشتن شرکت فعال و آگاهانه در انتخابات، کمک به شورای دانش‌آموزی در برگزاری برنامه‌های مدرسه، کمک به شورای دانش‌آموزی در ادارة مدرسه به مسئولان مدرسه، شرکت دانش­آموز در برنامه‌ها و جشن‌های مدرسه، شرکت در رأی‌گیری شوراهای دانش‌آموزی در مدرسه، شرکت دانش­آموزان در فعالیت‌های فرهنگی مدرسه، شرکت والدین در برنامه‌های مدرسه (کلاس‌های آموزشی و مهارتی)، ارتباط مدرسه با والدین از راهِ کانال‌های تلگرامی و تلفنی و حضوری، مشارکت دانش‌آموزان خجالتی و کم­رُو در فعالیت‌های مدرسه، مشارکت دانش‌آموزان در تدریس (معلم یار)، مشارکت دانش‌آموزان در فعالیت‌های مدرسه، رسیدگی شورای دانش­آموزی به امور دانش‌آموزان، مشارکت مدیر در برنامه‌های مدرسه، همکاری دانش‌آموز در حضوروغیاب کلاس­ها، درخواست همکاری مدرسه از والدین، تقویت همکاری جمعی بین دانش­آموزان، همکاری شورای دانش‌آموزی در برگزاری مراسم در مدرسه، همکاری نمایندگان کلاس‌ها با دفتر مدرسه و بهداشت‌یاران مدرسه، تأکید بر همکاری و کار گروهی در مدرسه برای پیشبرد اهداف مدرسه، همکاری و کمک معلمان در ادارة مدرسه، کمک و همکاری دانش‌آموزان به یکدیگر، کمک معلمان در برگزاری امتحان، کمک دانش‌آموزان در مراسم عزاداری، کمک­گرفتن از دانش‌آموزان در حضوروغیاب کلاس‌ها، کمک­گرفتن از دانش­آموزان برای توزیع صبحانه، کمک­گرفتن از دانش­آموزان برای نظافت مدرسه، کمک دانش‌آموزان در مراسم عزاداری، داشتن ارتباط مستمر با مدرسه، درخواست حضور در مراسم روز دانش­آموز و شرکت در راهپیمایی، تأکید به همکاری اولیا با مدرسه در گروه‌های مختلف، شناسایی خیرین به کمک اعضای انجمن، تلاش والدین برای بهبود وضع درسی و اخلاقی فرزندانشان، فعالیت دانش‌آموزان در شورای دانش‌آموزی، تلاش برای کسب مهارت­های اجتماعی و پذیرش مسئولیت در فعالیت­های مدرسه، ارائة نظرات و پیشنهاد‌های سازنده در بهبود وضعیت مدرسه، شرکت فعال در مراسم­ها و برگزاری مناسبت­های مختلف، اجرای طرح همیار معلم در مدرسه، ارائه و اجرای ایده‌های نو اعضای شورا، اماده‌سازی کتابخانه و سالن مطالعه با همکاری دانش‌آموزان، همکاری با اولیای مدرسه در زمینه­های علمی یا پژوهشی و شرکت در مسابقه­ها، المپیادها، همایش­ها و گردهمایی­ها، همکاری دانش‌آموزان، اولیا و معلمان برای اسکان زائران پیاده، تقویت روحیة کار و تلاش جمعی، همکاری با اعضای شورای دانش­آموزی و شرکت والدین در برنامه‌های مدرسه.

دانش­افزایی ذی­نفعان: برگزاری کارگاه‌های روان­شناسی برای والدین، برگزاری کلاس آموزش شهروندی از سوی شهرداری، ارائة آموزش‌های توان‌بخشی به والدین از سوی بهزیستی، برگزاری کلاس‌های مشاوره قبل ازدواج و شیوه‌های فرزندپروری و مشاورة تغذیه برای والدین، ارائة آموزش‌های توان‌بخشی به معلمان از سوی بهزیستی، آشنایی با مهارت‌های انتخاب همسر، برگزاری کلاس مشاوره پیش از ازدواج برای دانش‌آموزان، برگزاری جلسات اولیا با موضوع مشاورة پیش از ازدواج، برگزاری جلسات آموزش پیش از ازدواج برای والدین و دانش­آموزان، دعوت از اولیا برای شرکت در جلسة آسیب‌های اجتماعی، برگزاری کلاس‌های آموزش خانواده، برگزاری کلاس‌های تقویتی، برگزاری جلسات مشاورة گروهی با دانش­آموزان، برگزاری جلسة اولیا با موضوع آمادگی دانش‌آموزان برای امتحانات، برگزاری جلسة مهارت‌آموزی برای دانش‌آموزان، برگزاری کارگاه آموزش حرکات اصلاحی و ورزشی برای دبیران، برگزاری کارگاه آموزشی، برگزاری همایش آسیب­های اجتماعی، دعوت از سخنران ویژة هفتة دفاع مقدس با همکاری بسیج، دعوت از نیروی انتظامی برای آموزش اولیا و دانش‌آموزان، برگزاری کارگاه آموزشی دربارة شبکه­های اجتماعی و تغذیه برای دانش‌آموزان، برگزاری کرسی آزاداندیشی، برگزاری کلاس آموزش شهروندی با همکاری شهرداری ویژة اولیا، کلاس اطفای حریق به کمک آتش‌نشانی، برگزاری کلاس‌های گفتمان اعتقادی ویژة دهة اول محرم با همکاری حوزة علمیه قم، برگزاری کلاس‌های گفتمان اعتقادی هفته‌ای یک­روز با همکاری مکتب نرجس برای پاسخگویی به مسائل شرعی، برگزاری مانور زلزله، شرکت در جلسات هم‌اندیشی، شوراهای دبیران و کارگاه­های آموزشی، برگزاری مشاورة تحصیلی، برگزاری همایش آسیب‌ها و پاسخگویی مسائل شرعی دانش‌آموزان یک­روز در هفته.

اعتمادسازی: آموزش اتحاد و هماهنگی به دانش­آموزان، جلب اعتماد افراد به‌واسطة تجربة مدیریتی، اعتماد دانش‌آموزان به مدیر.

شناسایی و جهت­دهی استعدادهای دانش­آموزان: غربال­گیری دانش‌آموزان ازنظر انضباط و معدل تحصیلی، جذب استعدادهای دانش­آموزان خارج از مدرسه، جهت‌دهی به استعدادها و مهارت‌های دانش­آموزان با فعالیت در برنامه‌های مدرسه (اجرای نمایش و گویندگی و مجری‌گری)، استفاده از استعدادهای دانش‌آموزان در اجرای برنامه‌های مدرسه، تشویق دانش‌آموزان شرکت‌کننده در مسابقات، هدیه­دادن به دانش‌آموزان برتر ازنظر اخلاقی و درسی، انگیزه پیداکردن برای کار و فعالیت بیشتر، ایجاد انگیزه در دانش‌آموزان با هدیه­دادن، دادن هدیه به نفرات برتر درسی برای انگیره­بخشی در دانش‌آموزان، زمینه­سازی رشد و شکوفایی خلاقیت و استعداد دانش­آموزان.

نقش الگویی مدیر و معلم برای دانش­آموزان: باور به الگوی رفتاری و عملی­بودن برای دانش­آموز، مدیر یک همکار و الگوی رفتاری خوب در مدرسه، الگوی عملی بودن (انتقال تجربة شخصی) و الگوی عملی رفتار درست برای دانش­آموز.

تصمیم­گیری مشورتی: مشورت با دیگران در تصمیم‌گیری، خودسرانه عمل نکردن مدیر در تصمیم­گیری، تصمیم‌گیری مدیر با مشورت دیگران، بحث و تصمیم­گیری مشترک مدیر و معلمان دربارة نیازهای دانش­آموزان، پذیرفتن نظرات دیگران و مشورت گرفتن در          تصمیم­گیری­ها، نظرخواهی مدیر از دانش­آموزان، مشورت­گرفتن از معلمان در تصمیم­گیری، مشورت مدیر با معاونان در اجرای کارهای مدرسه، مشورت والدین با مدیر مدرسه، مشورت با مدیر برای اجرای برنامه‌ها، همفکری اعضای انجمن با مدیر و معاون، نظرخواهی در خصوص نحوة برگزاری امتحانات، نظرخواهی دربارة فرم نظرسنجی دبیران، همکاری و مشورت با اعضای شورای دانش­آموزی، نظرخواهی از همکاران دربارة نحوة برگزاری برنامه‌های مدرسه برای جشن و شادی و تخلیة انرژی و ایجاد روحیه در دانش­آموزان، پرهیز از قضاوت و تصمیم‌گیری یک­طرفة (مدیر).

ایجاد آرامش و امنیت: حفظ نظم و آرامش در کلاس، آماده‌سازی محیط امن و آرام.

تنوّع‌بخشی به محیط­های یادگیری و ارائة خدمات آموزشی: استفاده از تجهیزات و امکانات کمک‌آموزشی، تنبیه و تشویق مناسب، استفاده از روش‌های تدریس خلاق، استفاده از یادگیری مشارکتی، استفاده از طرح درس و کارافزارهای آموزشی مناسب، ارتقای مهارت‌های حرفه­ای- شغلی، استفاده از وقت کلاس و مدیریت زمان، استفاده از روش‌های جدید در تدریس، به­کار بردن مثال‌های عینی و کاربردی برای تفهیم درس در کلاس، ایجاد علاقه و انگیزه در دانش‌آموزان با آموزش عملی در تدریس، بیانِ اطلاعات مفید و کاربردی در درس، برگزاری نمایشگاه عکس/ کتاب/ غذا/ تاریخ معاصر، برگزاری نمایشگاه و فروشگاه محصولات دست‌ساز دانش­آموزان و والدین، برگزاری جشنواره و مراسم شب یلدا، برگزاری اردوهای تفریحی- تربیتی، بازدیدهای علمی، به‌کارگیری خلاقیت و ابتکار در تمامی زمینه‌های علمی و فرهنگی، بهره‌گیری از محیط­های یادگیری (نمایشگاه­ها، پژوهش­سراها و ...) در تدریس، برگزاری اردوها و مسابقات گروهی علمی، فرهنگی، آموزشی و تفریحی، برپایی نمایشگاهی از کارهای هنری و علمی دانش­آموزان.

آسیب‌شناسی مشکلات آموزشی-تربیتی: شناسایی آسیب‌های مدرسه با همکاری مسئولان مدرسه، آسیب‌های مدرسه شامل: استفادة نادرست و بیش‌ازحد از شبکه‌های مجازی؛ آوردن تلفن همراه، ازدواج‌های زودهنگام و قرارگرفتن این دانش‌آموزان در مدرسه، بیانِ راهکار برای پیشگیری و حل آسیب‌های موجود در مدرسه، شناسایی دانش‌آموزانِ دچار افت تحصیلی، شناسایی دانش‌آموزان مشکل‌دار و دارای ضعف درسی و شناسایی دانش­آموزان ضعیف مالی.

شاخص­های مدیریتی: انتقادپذیری مدیر، حمایت صبورانة مدیر از معلمان، صبوری مدیر، صداقت مدیر، مشارکت مدیر در برنامه‌های مدرسه و فراهم­کردن وسایل رفاهی دانش‌آموزان و معلمان.

سیاسی- اجتماعی

حمایت و نوع‌دوستی: همدردی مدیر با معلمان و دانش­آموزان، حمایت و پشتیبانی مدرسه از دانش­آموزان با شرایط خاص خانوادگی، غمخواری مدیر برای دانش‌آموزان (دلسوزی)، حمایت و کمک مدیر به خانواده‌های بی‌بضاعت دانش­آموزان، دادن کمک‌خرج ماهانه به دانش‌آموزان، کمک به دانش‌آموزان مستعد مستضعف (تعیین مقداری مستمری به دانش‌آموزان)، کمک خیرین به دانش­آموزان بی­بضاعت، کمک خیرین در تأمین هزینه‌های مدرسه، معرفی دانش­آموزان مشکل‌دار به مشاور، کمک مالی مدیر و معلمان به مدرسه، کمک مدرسه به دانش‌آموزان ضعیف و ثبت‌نام رایگان آنها در کلاس‌های کنکور و فوق‌برنامه، کمک مدیر در پرداخت هزینه‌های مدرسه، کمک مدیر به دانش‌آموزان از راه فروش محصولات ساخت خود آنها در مدرسه، همدردی با دانش‌آموزان مشکل‌دار، شناسایی دانش‌آموزان و خانواده‌های مشکل‌دار و معرفی به مشاور، آگاهی از آسیب‌ها و مشکلات دانش­آموزان در خانواده‌ها، کمک مالی معلمان به دانش‌آموزان و خانواده­های آنها، آگاهی از وضعیت خانوادگی و مالی دانش‌آموزان در اول سال، مساعدت مدرسه به دانش‌آموزان بی‌بضاعت، معرفی دانش­آموزان دارای مشکلات رفتاری و جسمی به مشاور، مطلع­کردن معلمان، از مشکلات روحی- جسمی دانش­آموزان، همدردی مدرسه با شهدای حادثة پلاسکو، کمک به نیازمندان و فقرا و بی‌­توجه نبودن نسبت به افراد جامعه، کمک به همکلاسی­ها، دلسوزی مدیر برای معلمان، دلسوزی مدیر برای دانش‌آموزان، نگرش دلسوزانة معلم دربارة مسائل مالی خانواده‌ها، خیرخواهی و کمک مدیر، تکیه‌گاه، حامی و پشتیبان بودن مدیر برای معلمان و دانش‌آموزان، حمایت از خانواده‌های بی‌بضاعت دانش‌آموزان، توجه به نیازهای معلمان، ارتباط با خیرین برای کمک به دانش­آموزان نیازمند، مشارکت همگانی مدرسه در کمک مالی به دانش­آموزان نیازمند، دادن کمک‌هزینه به مادر دانش‌آموز، کمک معلمان به دانش­آموزان مستضعف، تهیة لباس برای عید دانش­آموزان، کمک به خانواده‌های کم‌بضاعت دانش­آموزان از راه اجازة فروش محصولاتشان، فروش کارهای دستی دانش­آموزان و مادران سرپرست در بین معلمان، کمک معلمان به دانش‌آموزان نیازمند از طریق خرید کارهای دستی آنان.

احترام به دیگران: آموزش احترام به دیگران، تأکید بر احترام به والدین، تأکید بر احترام به حقوق دیگران، مهربانی مدیر و احترام او به همه، راهنمایی دوستانه و محترمانة مدیر به معلمان در زمینة مشکلات تدریس، احترام متقابل بین معلم و دانش‌آموز، تمرین احترام به دیگران، تلاش برای نهادینه­کردن نظم و رعایت حقوق دیگران، توجه به منافع خود و دیگران، احترام به همکاران، رعایت­کردن حریم‌ها و حرمت‌های جامعه در مدرسه، تأکید بر احترام به بزرگ‌ترها، تأکید به احترام دانش‌آموزان به معلمان، برخورد محترمانه با دوستان، برخورد محترمانة معاونان با والدین، احترام گذاشتن مدیر به معلمان، تعامل مناسب کادر آموزشی با دانش‌آموزان، آشنایی به حقوق خود و سایر همکلاسی­ها و عمل به آنها، رعایت احترام به معلمان و اولیای مدرسه و دانش‌آموزان.

ترویج فرهنگ نماز و سواد قرآنی: اهمیّت­دادن به نماز دانش‌آموزان، هدیه­دادن به دانش‌آموزان شرکت‌کننده در نماز جماعت، انس­گرفتن با قرآن، شرکت فعال در مسابقات قرآن، مقیّدبودن مدیر به اقامة نماز اول وقت، همراهی مدیر با دانش­آموزان در نماز جماعت، برپایی نماز جماعت با کمک خادمان نماز، برگزاری هرروزه نماز جماعت در مدرسه، تشویق دانش­آموزان شرکت‌کننده در نماز جماعت، تعطیلی کلاس­ها به مدت 30 دقیقه برای اقامه نماز جماعت، سفارش به دانش‌آموزان برای برپایی نماز، حضور معلمان در نماز جماعت مدرسه، اجبارنکردن به شرکت در نماز جماعت، کمک نقدی و غیرنقدی معلمان به بانک هدیة نماز مدرسه، اعلام ساعت پخش مسابقات قرآنی تلویزیون، اجرای طرح تلاوت قران، شرکت مدیر در طرح تلاوت قران، تشویق دانش‌آموزان شرکت‌کننده در نماز جماعت، تلاش برای برگزاری هرچه‌بهتر نماز جماعت، ایجاد آرامش در وقت نماز، حضور مدیر مدرسه و معلمان در نماز جماعت، شرکت دانش‌آموزان در مسابقات قرآنی/ پرورشی/ احکام و انشای نماز، مسابقات قرآن و معارف و فرهنگی-هنری، حضور در مسابقات قران، حضور دانش‌آموزان در مسابقات هنرهای تجسمی-کتاب‌خوانی- حفظ ویژة احکام، طرح تلاوت قرآن، اهتمام به اقامة نماز با توجه به نقش بازدارندگی فرایض دینی، قرائت زیارت عاشورا هر روز صبح در نمازخانه، برگزاری جلسة اقامة نماز و توجه و حضور فعال دبیران و         دانش­آموزان در زمینة پرورشی و نماز.

ترویج فرهنگ عفاف و حجاب: تأکید بر حجاب و پوشش (معلم)، اجبارنکردن به پوشش چادر در مدرسه، توجه به حجاب و نوع پوشش دانش­آموزان، برپایی غرفة عفاف و حجاب و یادبود شهیدان، افزایش آگاهی‌ها و شناخت فواید و مزیت‌های پوشش اسلامی، اجرای طرح امربه‌معروف و نهی از منکر در مدرسه، حفظ حجاب درنهایت سادگی و با لباس و فرم در دبیرستان و نصب پردة جلوی در ورودی مدرسه.

تربیت دینی و اعتقادی: تأکید بر مسائل اعتقادی و مذهبی دانش‌آموزان، تحول بنیادی در نگرش دانش­آموزان به خداوند، بحث و گفت­وگو دربارة اعتقاد به خدا با دانش­آموزان، ارتباط با حوزة علمیه براب آموزش مسائل اعتقادی و دینی، تلاش برای ایجاد ایمان قوی و معنویت واقعی دانش­آموزان، بحث دربارة مسائل اعتقادی و اخلاقی در کلاس درس، گفت­وگو درباره مسائل اعتقادی، اخلاقی در کلاس درس، برگزاری مراسم‌های مذهبی، برگزاری گفتمان اعتقادی و پاسخگویی به مسائل شرعی، آشنایی دانش‌آموزان با آیین و رسوم خاص جامعه، آشنایی دانش­آموزان با آیین شب یلدا و تأکید به تربیت مهدوی یا تربیت دینی- مذهبی دانش­آموزان.

اخلاق‌مداری: تأثیرپذیری اخلاقی از نقش­های اجرایی در مدرسه، طرح مباحث اخلاقی-تربیتی در وقت اضافة کلاس، اخلاق خوب مدیر، ارائة یک بحث اخلاقی در شروع کلاس درس، صداقت مدیر، رفتار شفاف و روشن مدیر با معلمان، واضح و روشن بیان­کردن انتظارات خود از معلمان، تأکید به رعایت عدالت و حقوق دیگران و توجه به فقرا و مستضعفان، تبعیض قائل­نشدن بین دانش­آموزان، تبریک تولّد همکاران و قدردانی از آنها به همراه دادن هدیه، ایجاد روابط عاطفی مثبت بین معلمان، اهدای جوایز به دانش­آموزان برتر درسی و اخلاق، تشویق دانش­آموزان برتر علمی، رعایت صداقت در کار؛ اخلاقی بارآوردن دانش­آموزان، معرفی دانش‌آموزان مشکل‌دار اخلاقی به مشاور، آشنایی دانش‌آموزان با چهره‌های اسوه در جامعه، تلاش به شناسایی و اصلاح خطاهای اخلاقی دانش‌آموزان در مدرسه، توجه به تفاوت‌های فردی دانش­آموزان و تقدیر مدیر از دانش‌آموزان شرکت‌کننده در مسابقات گروهی.

تعهد سازمانی: تعهدگرفتن از دانش‌آموزان برای رعایت قوانین مدرسه، تعهدگرفتن از دانش‌آموزان برای خوب درس خواندن، تعهد و دغدغه در کار داشتن، عمل به مسئولیت‌های واگذارشده، عمل­کردن به وعده­ها، خواندن میثاق­نامة اولیا و مربیان و متعهد شدن اعضا به عمل به آن.

فرهنگی- اخلاقی

صرفه‌جویی و پرهیز از اسراف: آموزش صرفه‌جویی در زندگی، تأکید به ‌صرفه‌جویی، درخواست همکاری از دانش‌آموزان در استفادة بجا از منابع و امکانات مدرسه، پرهیز از اسراف به منزلة یک وظیفه دینی و شخصی؛ استفاده از لامپ کم‌مصرف در مدرسه، استفادة درست و بهینه از امکانات مدرسه، صرفه­جویی و استفادة بهینه در وقت و هزینه‌ها، رسیدگی به نشتی گاز، جلوگیری از اسراف، استفاده از وسایل باکیفیت و بادوام در مدرسه، اجرانکردن برنامه‌های پرهزینه و بی‌محتوا و هدف، توجه به بحران آب که یک مسئلة ملی است، خاموش­کردن لامپ‌ها و بخاری‌ها بعد از اتمام کلاس، توجه به صرفه­جویی ازنظر دستورات دینی، صرفه‌جویی در انرژی برای کاهش هزینه­ها و حل مشکلات و تمرین روش مصرف در زندگی.

فرهنگ‌سازی اقتصادی: فرهنگ‌سازی برای استفادة درست از اموال عمومی، تلاش برای حفظ اموال و امکانات مدرسه، فرهنگ‌سازی برای حمایت از تولید ملی و استفاده از کالای ایرانی و معرفی دانش‌آموزان برتر در زمینة صرفه­جویی و بهداشت کلاسی.

اقتصادی

بهداشت فردی، روانی دانش­آموزان: اهمیّت­دادن به نظافت دانش‌آموزان، ایجاد محیط شاد در مدرسه برای دانش­آموزان، سفارش مسئلة بهداشت به دانش­آموزان، تأکید مدرسه به‌سادگی و بدون آرایش بودن دانش­آموزان، توجه به نظافت دانش­آموزان و محیط مدرسه، امنیت و آرامش خاطر دانش­آموز، ایجاد آرامش و امنیت در کلاس، آرام و امن­بودن محیط مدرسه، آرامش­دادن به والدین، توجه به آرامش معلمان در مدرسه، جوّ دوستانة حاکم بر مدرسه، توجه به بهداشت فردی دانش‌آموزان در مدرسه، توزیع شیر بین دانش‌آموزان، تأکید به نداشتن لاک ناخن و ناخن بلند و آرایش در مدرسه، توجه مدیر به وضعیت سلامتی معلمان، توجه به‌ظاهر و پوشش دانش‌آموزان، توجه به پوشش و آراستگی ظاهری دانش‌آموزان، تأکید به داشتن پوشش دانش‌آموزی ساده و زیبا در مدرسه؛ توجه به‌سلامت و شادابی و نشاط و توجه به شرایط دانش­آموزان، توجه به شرایط دانش­آموزان در کلاس درس و محیط کار، حفظ سلامت جسم و روان و رعایت بهداشت خود.

ارتقای مهارت­های جسمانی دانش­آموزان: تمرین حرکات ورزشی دانش­آموزان در مدرسه، انجام نرمش صبحگاهی، آموزش تصویری، حرکات ورزشی به دانش‌آموزان، توزیع غذا بین دانش­آموزان، معرفی تصویری خوراکی‌های مفید برای هر قسمت بدن؛            آگاه­سازی دربارة تغذیه مناسب هنگام مطالعه، حفظ جنبه‌های درسی، عاطفی و سلامتی معلمان و دانش‌آموزان از زبان مدیر، توجه به تغذیه دانش­آموزان، توجه به مشکلات جسمی-روحی دانش­آموزان، گرفتن گواهی سلامت از دانش­آموزان و اجرای ورزش صبحگاهی.

توجه به محیط‌زیست و بهداشت ‌محیطی: توجه به نظافت کلاس‌ها، همکاری دانش‌آموزان در جمع­آوری زباله، بی‌­توجه­نبودن نسبت به محیط، توجه دانش‌آموزان به پیام‌های اخلاقی و بهداشتی دیوار مدرسه، جمع‌آوری نان­های خشک، نوشتن پیام‌های اخلاقی و بهداشتی روی دیوارهای مدرسه، احساس مسئولیت برای نظافت مدرسه، سفارش به احترام گذاشتن به محیط‌زیست؛ تأکید به رعایت بهداشت محیط، کمک دانش‌آموزان به نظافت مدرسه، تأکید بر مراقبت از اموال عمومی، اهمیّت­دادن به محیط‌زیست، کلاس و مدرسه، تمیزکردن کلاس قبل از خروج از آن، بی­توجه­نبودن دانش‌آموز به محیط و طبیعت پیرامون، تأکید بر احترام به طبیعت، استفاده از هزینه‌های بازیافت برای فضای سبز مدرسه، تفکیک زباله در مدرسه، استفاده­نکردن از ظروف یک‌بارمصرف با هدف حفظ سلامتی و محیط‌زیست، احساس مسئولیت دانش­آموزان در زمینة منابع طبیعی، اعتراض دانش­آموزان در زمینة به هدر رفتن آب و رعایت بهداشت محیط مدرسه.

 تعمیرات و زیباسازی فضای فیزیکی: رنگ­زدن دیوارهای کلاس‌ها و مدرسه، نقاشی و رنگ‌آمیزی کتابخانه، برنامه‌ریزی برای تعمیرات مدرسه، درخواست مرمت آسفالت کف مدرسه، رسیدگی به وضعیت سیستم سرمایشی و گرمایشی، رسیدگی مدیر به مشکلات آبخوری و وضوخانه، اختصاص دیوارهای مدرسه به کاغذدیواری‌های مختلف دانش­آموزان، رنگ‌آمیزی دیوارهای کلاس‌ها؛ آماده‌سازی فضای فیزیکی آموزشگاه برای بازگشایی آموزشگاه در اول مهرماه (نظافت مدرسه، چیدمان کلاس‌ها)، تأثیر فضای فیزیکی مناسب در بهبود روند مسائل آموزشی، تزیین مدرسه و کلاس­ها متناسب با ایام خاص، پاک‌سازی فضای آموزشگاه و نقاشی محیط با کمک دانش‌آموزان  و تعمیرات و آماده‌سازی مدرسه

زیستی

قانون­مداری: اطلاع‌رسانی به اعضا دربارة بخشنامه‌های اداری، اطلاع‌رسانی به همکاران دربارة آیین‌نامة امتحانات و برگزاری امتحانات و مقررات مربوط به آن، ممنوعیت استفاده از گوشی تلفن همراه در مدرسه و اطلاع‌رسانی به دانش‌آموزان هنگام صف صبحگاه، اجرای مطلوب آیین‌نامه، آگاهی از قوانین آموزش‌وپرورش، سند تحول بنیادین و اعلام موارد انضباطی سر صف و گرفتن تعهد برای نیاوردن تلفن همراه، خودداری از همراه داشتن وسایل غیرضروری و تجملی، سی دی، تلفن همراه، کتب، مجله و ... تلاش برای اجرای بندهای میثاق­­نامة دبیران، پایبندی به احکام و قوانین و مقررات جامعة اسلامی؛ رسیدگی به نامه‌ها و بخشنامه‌های اداری؛ اهمیّت­دادن به نظم، یادگیری نظم در مدرسه، وجود نظم و ترتیب در صف‌های دانش­آموزی، مرتب و منظم­بودن اتاق مدیر، تذکّر مسائل انضباطی به دانش‌آموزان، طرح مسائل انضباطی-آموزشی بین نمایندگان، تأکید به تعهد همة دانش­آموزان به مقررات انضباطی-اخلاقی مدرسه، تذکّر به دانش‌آموزان بابت غیبت و تأخیر، تلاش برای قانونمند بارآوردن دانش­آموزان، تأکید به معلمان برای انجام به‌موقع و دقیق کارهایی خواسته‌شده از آنان، اجرای دقیق قوانین مدرسه از سوی دانش‌آموز، با برنامه‌ریزی و منظم کارکردن مدیر و معاونان، پایبندی به قوانین کلاس، تذکّر بخشنامه‌ها و برنامه‌های مدرسه به معلمان و دانش­آموزان، اعتقاد به نهادینه­کردن نظم و انضباط در دانش­آموزان، اعلام موارد انضباطی به دانش‌آموزان در آغاز سال، پایبندی به نظم و انضباط و ادب، حضور به‌موقع در مدرسه، اطلاع‌رسانی تلفنی مدرسه از غیبت‌های دانش‌آموزان به خانواده، رفت‌وآمد به‌موقع سرویس مدرسه، اطلاع‌رسانی بخشنامه‌های آموزشی به خانواده و دانش‌آموزان، الزام مدرسه به اجرای قوانین ابلاغ­شده از بالا، تأکید به رعایت کردن مقررات مدرسه به دانش­آموزان، الزام به رعایت مقررات شغلی، تعهد اخلاقی به رعایت مقررات مدرسه، رعایت انضباط و مقررات مدرسه، رعایت قوانین مشخص‌شده و عمومی همة مدارس، قانونمندکردن دانش­آموزان و ثبت‌نام دانش­آموزان در چارچوب قانون.

نظارت و کنترل امور مدرسه: نظارت دقیق بر دانش‌آموزان، نظارت مدیر به‌کل مدرسه، کنترل رفت‌وآمدهای دانش‌آموزان در مدرسه، نظارت به جلسات بحث دانش­آموزان، پیگیری اعتراضات و مشکلات دانش‌آموزان، مدیریت به‌جا و درست مدیر، مدیریت و نظارت خوب مدیر بر مدرسه، پیگیری مشکلات مدرسه در اسرع وقت از سوی مدیر، پیگیری مدیر از مشکلات دانش­آموزان و گوش­دادن به آنها، تحقیق و بررسی­کردن قبل از هر عمل، نظارت و رسیدگی مدیر به امور مدرسه از نزدیک، کنترل رفت‌وآمدهای دانش­آموزان و نظارت معاونان بر رفتارهای دانش­آموزان.

قانونی

 

تصویر مسئولیت‌پذیری اجتماعی در آینة مدرسه ب

بر اساس نتایج حاصل از تحلیل مصاحبه‌ها با مدیران، معاونان، معلمان، دانش­آموزان و والدین آنها درمجموع 450 نکتة کلیدی، 430 مفهوم و 28 مقوله استخراج شد. مقوله­های استخراج‌شده عبارت­اند از: احترام به دیگران، تعهد به کار، اعتمادسازی، مهارت­های ارتباطی، تدریس عینی و کاربردی، اخلاق­مداری، قدردانی و ایجاد انگیزه، آگاهی اجتماعی، شاخص­های مدیریتی، تنوّع‌بخشی در آموزش، دانش­افزایی ذی­نفعان، تقسیم وظایف و برنامه‌ریزی، صرفه‌جویی و پرهیز از اسراف، حمایت و نوع‌دوستی، روحیة همکاری و مشارکت، تصمیم‌گیری مشارکتی، قانون­مداری، نظارت و کنترل در مدرسه، نقش الگویی مدیر و معلم برای دانش­آموزان، بهداشت فردی و محیطی، تربیت دینی-اعتقادی، ترویج فرهنگ نماز، حمایت و نوع‌دوستی، امنیت و آرامش در مدرسه، تعهد سازمانی، موفقیت علمی دانش­آموزان و دلسوزی و همدردی.

براساس نتایج به‌دست‌آمده از تحلیل مصاحبه، مشاهده و اسناد پژوهش­شده در مدرسة «ب» و تطبیق آن با چهارچوب مفهومی به‌دست‌آمده در سؤال اول پژوهش، به نظر می‌رسد در مدرسة «ب» نیز به­ترتیب توجه به بعد سیاسی-اجتماعی و اخلاقی–فرهنگی و قانونی نسبت به ابعاد دیگر بیشتر است؛ به‌طوری‌که نسبت به دیگر ابعاد به بعد زیستی و پس‌ازآن به بعد اقتصادی مسئولیت­پذیری اجتماعی توجه کمتری می­شود. درواقع بیشترین توجه مدرسه به بعد سیاسی-اجتماعی و کمترین توجه آن به استناد یافته­های به‌دست‌آمده به بعد اقتصادی مسئولیت­پذیری اجتماعی است؛ همچنین احترام به دیگران، مهارت­های اجتماعی، تصمیم­گیری مشورتی، تقسیم وظایف در مدرسه، توسعة موفقیت علمی دانش­آموزان، کیفیت­بخشی آموزشی، تنوّع­بخشی در ارائة خدمات آموزشی، دانش­افزایی ذی­نفعان، آگاهی اجتماعی، توسعة روحیة همکاری و مشارکت در مدرسه، توجه به امنیت و آرامش در مدرسه، الگوی رفتاری بودن معلمان و مدیر، شاخص­های مدیریتی، ترویج فرهنگ نماز، ترویج فرهنگ عفاف و حجاب، حمایت و نوع­دوستی، اخلاق­مداری، تربیت دینی و اعتقادی، تعهد به کار، صرفه­جویی و پرهیز از اسراف، توجه به محیط­زیست و بهداشت محیطی، بهداشت روانی و فردی دانش­آموزان، زیباسازی و توجه به فضای فیزیکی مدرسه، نظارت و کنترل بر مدرسه، قانون­مداری از مهم‌ترین مقوله­های ناظر بر مسئولیت­پذیری اجتماعی در مدرسة «ب» هستند.

 

جدول 4: تطابق مقوله­ها و مفاهیم مستخرج مدرسة «ب» در ابعاد مسئولیت­پذیری اجتماعی مدرسه

مؤلفه‌ها

ابعاد

احترام به دیگران: اجازه­گرفتن دانش­آموزان برای ورود به دفتر، اجازه­گرفتن معلم از مدیر برای تمرین سرود با دانش­آموزان در حیاط مدرسه، بلندشدن از جای خود و احترام­گذاشتن معاونان به والدین دانش­آموزان، بلندشدن مدیر به نشانة احترام به والدین، تأکید به احترام به شخصیت خود و دیگران، تأکید مدیر برای احترام­گذاشتن دانش­آموزان به معلمان، سفارش مدیر به معاونان برای حفظ آرامش و احترام در برخورد با دانش­آموزان متخلف و والدین آنها و سلام و احوال­پرسی گرم مدیر با معلمان.

مهارت­های اجتماعی: آگاهی مدیر از مشکلات معلمان و نیازهای دانش­آموزان، برخورد خوب و دوستانة معاون با دانش‌آموز، برخورد صمیمی و گرم مدیر با دانش­آموزان، پاسخ صادقانة معاون به دانش­آموزان، تأکید به گوش­دادن حرف دانش­آموزان، درد دل دانش­آموز با معاون و گوش­دادن معاون به او، درک مشکلات معلمان از سوی مدیر، گوش­دادن مدیر به دانش­آموزان، گوش­دادن معلم به صحبت­های دانش‌آموز، ارتباط دوستانة مدیر با دانش­آموزان، ارتباط صمیمانة والدین با معاون، ارتباط دوستانة مدیر با والدین و... .

تصمیم­گیری مشورتی: نظرخواهی از انجمن اولیا در چگونگی کمک به دانش­آموزان مستضعف، نظرخواهی از دانش­آموزان از کمّ و کیف همایش برگزارشده، نظرخواهی از دانش­آموزان دربارة تاریخ برگزاری امتحانات، نظرخواهی از دانش­آموزان دربارة برنامة امتحانی، نظرخواهی معلمان از یکدیگر دربارة مسائل آموزشی، بررسی انتقادات دانش­آموزان در جلسة شورای دبیران و مشورت در حل آنها و... .

تقسیم وظایف در مدرسه: هماهنگی برنامه­های کاری روزانة مدیر با معاونان، تقسیم‌کار بین معلمان و همکاران اجرایی، تقسیم‌کار، تقسیم وظایف، تقسیم وظایف معاونان در ایام امتحانات، تقسیم‌کار و تفکیک وظایف مدیر بین همکاران، تقسیم‌کار و وظیفة بین اعضای شورای دانش‌آموزی، تقسیم مسئولیت‌ها بین اعضای انجمن اولیای مربیان و دانش‌آموزی، تقویت مسئولیت‌پذیری با پذیرش مسئولیت در مدرسه، و... .

توسعة موفقیت علمی دانش­آموزان: فرستادن دانش­آموزان به همایش، ثبت‌نام­کردن دانش­آموزان در اعتکاف علمی، سفارش به دانش­آموز برای فکرکردن به عواقب کار، پیگیری مدیر برای شرکت دانش­آموزان در همایش، ترغیب دانش­آموزان به شرکت در اعتکاف علمی، ایجاد انگیزه در دانش­آموزان، ایجاد عدالت آموزشی بین دبیران، بررسی نقاط ضعف و قوّت دانش­آموزان، بررسی وضعیت نمرات مستمر دانش­آموزان ضعیف و ... .

کیفیت­بخشی آموزشی: استفاده از آموزش­های خلاق در تدریس، استفاده از تمام ساعات آموزشی به شکل مطلوب، استفاده از یادگیری مشارکتی در تدریس، انتخاب همیار معلم برای ارتقای سطح آموزشی، رونق­بخشیدن به جلسات شورای دبیران، کیفیت‌بخشی به جلسات شورای معلمان با طرح مسائل کاربردی و تشکیل گروه­ها و ... .

تنوّع­بخشی در ارائة خدمات آموزشی: بازدید دانش­آموزان از آسایشگاه جانبازان؛ بردن دانش­آموزان به سینما؛ تقویت شور و شوق در دانش­آموزان با برگزاری اردوهای دانش‌آموزی ازجمله اردوی راهیان نور، اردوهای کوتاه‌مدت، اردوهای زیارتی-سیاحتی و اردوهای گروهی و ... .

دانش­افزایی ذی­نفعان: ارائة راهکارهای مشاوره­ای برای پیشرفت دانش­آموزان، جلسات مشاوره­ای برای دانش­آموزان و اولیا، بیان راهکارهای آموزشی به‌صورت فردی و گروهی از زبانِ مشاوران بیرونی، مشاورة تحصیلی و درسی به دانش­آموزان، مشاورة حضوری با دانش­آموزان، راهنمایی و هدایت دانش­آموزان در شیوة صحیح­خوانی و مطالعة دقیق و عمیق، برگزاری جلسات آموزش خانواده، ارائة خدمات مشاوره‌ای به دانش­آموزان از سوی مدیر، برگزاری جلسات مشاورة خانواده، برگزاری کارگاه مشاوره پیش از ازدواج و آموزش شیوه‌های فرزند پروری و ... .

آگاهی اجتماعی: اجرای برنامه‌های مختلف به مناسبت اعیاد و وفیات، اجرای دعای توسل یک‌بار در هفته، اجرای مراسم جشن انقلاب (مسابقه، جنگ شادی و...)، اجرای مراسم زیارت عاشورا هر هفته یک‌بار، اجرای مسابقات کتاب‌خوانی، برگزاری روز دانش‌آموز، برگزاری زیارت عاشورا، برگزاری مراسم به مناسبت ازدواج حضرت علی (ع) و حضرت فاطمه (س) با هدف آشنایی دانش­آموزان با یک زندگی سالم و خانوادة پایدار، برگزاری مراسم ویژة تاسوعا و عاشورای حسینی، برگزاری مراسم‌های شهادت ائمه با هدف آشنایی با سیرة عملی ائمه، برگزاری مراسم هفتة دفاع مقدس با هدف آشنایی دانش­آموزان با فرهنگ ایثار و شهادت و ... .

توسعة روحیة همکاری و مشارکت در مدرسه: اجرای برنامه‌های مدرسه به کمک خود دانش­آموزان، فعالیت دانش‌آموز در شورای دانش‌آموزی به‌عنوان نمایندة دانش­آموزان، فعالیت در برگزاری مراسم‌ها و اردوها؛ حضور فعال دانش­آموزان در فعالیت‌ها و برنامه‌های مدرسه، یادگیری بازی‌ها و کارهای جمعی در مدرسه، یادگیری آداب معاشرت با فعالیت دانش‌آموز در حلقه‌های صالحین بسیج، دادن حق انتخاب به دانش­آموزان در پذیرفتن مسئولیت، دادن مسئولیت‌های کوچک و مختلف به دانش­آموزان در مدرسه، آماده­سازی دانش­آموزان برای گرفتن مسئولیت‌های مختلف در جامعه و ... .

توجه به امنیت و آرامش در مدرسه: قفل­بودن در مدرسه در ساعات حضور دانش­آموزان در مدرسه، آرام کردن والدین از سوی مدیر و حفظ آرامش کلاس درس.

الگوی­رفتاری­بودن معلمان و مدیر: تأثیرپذیری دانش‌آموز از معلم، الگوبودن مدیر برای دیگران به‌واسطة انجام درست مسئولیت و الگوی­رفتاری­بودن معلم برای دانش­آموز.

شاخص­های مدیریتی: ادارة مدرسه به شکل مناسب، انتقادپذیری مدیر، آشنایی مدیر به وظایف و مهارت‌های مدیریتی، با شخصیت­بودن مدیر، تجربة زیاد مدیر در کار مدیریت، جاذبه و دافعة مدیر در کار، جدّیت مدیر در کار، خوبی مدرسه به دلیل مدیریت خوب آن، روابط خوب مدیر با همه، موفقیت مدیر در ادارة مدرسه، دوری از بغض و غرور (مدیر) و ... .

سیاسی- اجتماعی

ترویج فرهنگ نماز: به وجود آوردن انگیزة حضور در نماز در دانش­آموزان، سفارش دانش­آموزان به نماز جماعت در سر صف، شرکت مدیر و معلمان در نماز جماعت مدرسه، نگرانی مدیر و معاونان از کمرنگ­شدن حضور دانش­آموزان در نماز جماعت، اهمیّت­دادن به برگزاری نماز جماعت، برگزاری نماز جماعت در مدرسه باهدف ایجاد روحیة معنوی در دانش­آموزان و ... .

ترویج فرهنگ عفاف و حجاب: معرفی برترین‌های حجاب در بُرد حجاب، بحث در کلاس‌ها دربارة معضلات اجتماعی مثل بدحجابی، برگزاری نمایشگاه عفاف و حجاب در مدرسه، تأثیرگذاری مدرسه روی حجاب دانش­آموز، بروزکردن تابلوی اعلانات حجاب، معرفی و تشویق دانش­آموزان برتر حجاب در مدرسه، به وجود آوردن فرهنگ حیا و حجاب در دانش­آموزان، تأکید روی حجاب و شکل پوشش دانش­آموزان در مدرسه و... .

حمایت و نوع­دوستی: برپایی جشن عاطفه‌ها با هدف ایجاد روحیة نوع‌دوستی و انفاق و گذشت، تهیة صندوق برای کمک‌های نقدی دانش­آموزان، نوشتن نامه به خانوادة شهیدان (شهدای مدافع حرم–شهدای آتش‌نشان)، رسیدگی به دانش­آموزانِ یتیم مدرسه، شناسایی دانش­آموزان بی­بضاعت، شناسایی دانش­آموزان نیازمند مدرسه و اهدای هدیه به آنها، بی‌تفاوت­نبودن مسئولان مدرسه نسبت به دانش­آموزان، بی‌تفاوت­نبودن نسبت به وضعیت خانوادگی دانش­آموزان در مدرسه و ... .

اخلاق­مداری: پیگیری امور اخلاقی و تحصیلی دانش­آموزان، تذکر اخلاقی و انضباطی به دانش­آموزان، تشویق دانش­آموزان به شرکت در نماز به­منظور ارتقای سطح اخلاقی، تقدیر از برترین‌های اخلاقی هر کلاس، گرفتن تعهد اخلاقی و آموزشی از دانش‌آموز، نوشتن پیام‌های بهداشتی، تربیتی، اخلاقی و علمی در مدرسه، اهمیت اخلاق و رفتار دانش­آموزان برای معلم، اهمیّت­دادن به اخلاقی در مدرسه و جامعه، آگاهی بیشتر مدیر و معاونان از اخلاق و رفتار دانش­آموزان به‌واسطة تدریس در کلاس، به فکر اخلاق و رفتار دانش­آموزان بودن مسئولان مدرسه و ... .

تربیت دینی و اعتقادی: توجه به مباحث اعتقادی و دین‌شناسی در دروس دینی و ادبیات، دعوت از سخنران برای پاسخگویی به سؤالات و شبهات اعتقادی و مذهبی دانش­آموزان، راهنمایی دانش­آموزان دربارة دین و مسائل اعتقادی، پاسخگویی به مسائل شرعی و اعتقادی دانش­آموزان و ... .

تعهد به کار: احساس تعهد معلم به کار، مقیّدبودن معلمان به کار خود، داشتن وجدان کاری در کار (مدیر)، وجدان کاری معلمان، تسلّط معلم به مباحث درسی/ ایجاد آمادگی برای تدریس، ایجاد حس تعهد به مسئولیت و کار در دانش­آموزان با عضویت در فعالیت‌های مدرسه، تأثیرگذاری وجدان کاری در پیشرفت جامعه و فرد، تصحیح به‌موقع ورقه‌های امتحانی، اهمیّت­دادن معلم به کار مدرسه بیشتر از کارخانه.

فرهنگی- اخلاقی

صرفه­جویی و پرهیز از اسراف: پرداخت هزینه‌های مدرسه از اضافة پول هزینة کلاس‌های تقویتی، اردوها و صرفه‌جویی‌های مدرسه و کمک خیّرین، هزینه‌های کلاس‌های تقویتی، بیشترین منبع درآمدی مدارس، نبردن دانش­آموزان به سینما به دلیل نداشتن بودجة کافی، دقت و توجه در مصرف انرژی در مدرسه، پرهیز از ریخت‌وپاش‌های اضافی در مدرسه، توجه به روش مصرف آب و برق در ارتباط با درس، تأثیر مدیر مدرسه بر کیفیت کار مدرسه، تأثیرناپذیری آموزش‌های مدرسه در دانش­آموزان به علت وجود خانواده‌های مشکل‌دار، تأثیرگذاری خانواده بر تربیت دانش­آموزان، تأثیرگذاری فرهنگ محله روی مدرسه، استفاده از پشت برگه‌های باطله در دفتر، توجه به اسراف­شدن کاغذهای چاپگر، توجه به هزینة صرف­شده در برنامه­ها و توجه معاون به زیادشدن هزینه‌های مدرسه.

اقتصادی

توجه به محیط‌زیست و بهداشت محیطی: توجه دانش­آموزان به نظافت و بهداشت کلاس و مدرسه، بردن پلاستیک زباله به طبیعت برای جمع‌آوری زباله، توجه به فضای سبز داخل سالن‌ها و راهروهای مدرسه، توجه به فضای سبز و محیط‌زیست در مدرسه، تشویق           دانش­آموزان به کمک در کاشت و ایجاد فضای سبز مدرسه، اهمیّت­دادن به نظافت اجتماع، محیط‌زیست و مدرسه، اهمیّت­دادن مدیر به فضای مدرسه و ... .

بهداشت روانی و فردی دانش­آموزان: توجه به فضای مدرسه و آرامش دانش‌آموز، ایجاد محیطی آرام در مدرسه، ایجاد محیطی امن و به‌دور از استرس، رسیدگی به وضعیت بهداشتی دانش­آموزان با همکاری اولیا به‌صورت مستمر، توجه به مسائل بهداشتی و ... .

زیباسازی و توجه به فضای فیزیکی مدرسه: انجام اقدامات برای اتمام آسفالت مدرسه، آذین‌بندی فضای دبیرستان متناسب با        مناسبت­های مختلف، آماده‌سازی مدارس برای استقبال از ماه محرّم، بهسازی و زیباسازی و شعارنویسی دیوارهای بیرون و داخل مدرسه، اعتقاد به تأثیر فضای فیزیکی مناسب در بهبود روند آموزشی، تجهیز فضای نمازخانه، کتابخانه و اتاق مشاور، توجه به زیباسازی فضاهای آموزشی و ... .

زیستی

نظارت و کنترل بر مدرسه: اشراف کامل بر مدرسه، مدیریت و نظارت دقیق مدیر بر دانش­آموزان و مدرسه، نظارت مدیر بر کار معاونان، زیر نظر داشتن کار معلمان از سوی مدیر، نظارت و کنترل مدیر بر کارهای مدرسه، زیر نظر داشتن رفتار و حرکات دانش­آموزان، سرزدن مدیر به کلاس‌ها و صحبت­کردن با دانش‌آموزان، دیدار هرروزة مدیر با معلمان در زنگ تفریح، و گشت­زنی معاون در راهروهای مدرسه.

قانون­مداری: اعلام وضعیت دانش­آموزان از نظر آموزشی و تربیتی، بررسی ضعف‌ها و قوت‌های آموزشی، بررسی وضعیت انضباطی دانش­آموزان، تذکر شفاهی به دانش­آموزان بی‌انضباط و متخلّف، توجیه دانش­آموزان به رعایت مقررات مدرسه و کلاس، ثبت گزارش عملکرد دانش­آموزان، در نظر گرفتن موارد تربیتی و آموزشی دانش­آموزان از سوی دبیران، رسیدگی به برخی از رفتارهای نابهنجار             دانش­آموزان از سوی دبیران و کادر آموزشی، رسیدگی به حضوروغیاب دانش­آموزان، رسیدگی به نظم و رفتار و آموزش دانش­آموزان، اطلاع‌رسانی تخلف دانش­آموزان به اولیا و ... .

قانونی

 

نتیجه­گیری

هدف اصلی پژوهش، شناسایی ابعاد و مؤلفه‌های مسئولیت­پذیری اجتماعی مدرسه و مطالعة آن در دو مدرسة متوسطة دخترانة شهر مشهد بوده است. بر اساس نتایج به‌دست‌آمده از این پژوهش مهم‌ترین ابعاد مسئولیت­پذیری اجتماعی مدرسه عبارت‌اند از: بعد اجتماعی-سیاسی، فرهنگی-اخلاقی، زیستی، قانونی، اقتصادی. چنین به نظر می‌رسد کارکرد مدرسه هم­راستای پیشرفت جوامع نسبت به گذشته دستخوش تغییرات بسیاری شده است. دیگر نمی­توان مدرسه را فقط یک چهاردیواری خشک و رسمی به شمار آورد که دانش­آموزان صرفاً با هدف باسوادشدن وارد آن شوند، چنانکه دیویی معتقد است هدف مدرسه چیزی جز خدمت به زندگی اجتماعی نیست: «کودکی که در مدرسه تعلیم می‌یابد، عضو جامعه است و باید باسواد شود. مدرسه و مدیرانش در برابر اجتماع مسئولند؛ زیرا مدرسه قبل از هر چیز، نهادی است که جامعه برای کاری ویژه به وجود آورده است که همانا حفظ و بهبود زندگی اجتماعی است. آموزش‌وپرورش سنتی که در مدارس انجام می‌شود، چون­که کودک را به اطاعت و سربه‌زیری عادت می‌دهد، برای یک دولت مستبد مناسب است؛ حال‌آن­که در یک جامعه مردم‌سالارانه این نوع آموزش مانع پیشرفت و رونق جامعه و دولت است» (ارنی، 1382). بر اساس سند تحول بنیادین آموزش‌وپرورش، تربیت دینی و اخلاقی، تربیت سیاسی و اجتماعی، تربیت زیستی و بدنی، تربیت هنری و زیباشناختی، تربیت اقتصادی و حرفه‌ای، تربیت علمی و فناوری شش ساحتی هستند که تعلیم و تربیت دانش­آموزان بر اساس آنها انجام می­گیرد. در سند تحول بنیادین آموزش‌وپرورش مدرسه کانون تربیتی محله شناخته می­شود و به افزایش نقش مدرسه (از کانون­های پیشرفت محلی به­ویژه در ابعاد فرهنگی-اجتماعی) با فراهم­کردن زمینه­های لازم برای نقش­آفرینی آن به مثابة کانون کسب تجربیات تربیت با تفویض اختیار و مسئولیت به آن؛ نهادینه‌سازی و تقویت همکاری مدرسه با مراکز فرهنگی و علمی محله به­ویژه مسجد و کانون­های مذهبی و حوزه­های علمیه؛ مشارکت فعال مدیران و معلمان و دانش­آموزان در برنامه­های مرتبط محله و حضور نظام‌مند و اثربخش روحانیون توانمند و مبلغان مذهبی باتجربه در مدرسه اشاره‌ شده است. درحالی‌که به استناد یافته­های حاصل از پژوهش، مدارس پژوهش­شده در نقش یکی از اجزای محله و نیز کانون تربیتی محله هنوز نتوانسته­اند جایگاه خود را در دل محله باز کنند و در ساعات تعطیلی مدارس درهای مدرسه را به روی بچه­های محله برای استفاده از امکانات و فضاهای تفریحی آن باز بگذارند یا قسمتی از اوقات فراغت دانش­آموزان را در تابستان در مدرسه و با برگزاری کلاس­ها و برنامه­های فوق‌برنامه پر کنند و این­که مدرسه ارتباط دوسویه­ای با مساجد محل و کانون­های مذهبی نداشته و نتوانسته است از امکانات و منابع و استعدادهای موجود در محله استفادة درستی داشته باشد.

به استناد نتایج حاصل از این پژوهش، ابعاد اجتماعی-سیاسی، اخلاقی-فرهنگی و قانونی مسئولیت­پذیری اجتماعی مدارس مطالعه­شده بیش از ابعاد اقتصادی و زیست‌محیطی در مرکز توجه بوده است و به‌نوعی ابعاد اقتصادی و زیست­محیطی فراموش شده است. دیویی نیز بر ماهیت اخلاقی و اجتماعی مدارس تأکید و عقیده داشت مدرسه باید نمونة کوچکی از جامعة بزرگ‌تر باشد (پالمر، برسلر و کوپر، 2001). بر اساس نتایج این پژوهش، مهارت­های اجتماعی، آگاهی اجتماعی، تقسیم وظایف در مدرسه، موفقیت علمی دانش­آموز، توسعة روحیة همکاری و مشارکت، دانش­افزایی ذی­نفعان، اعتمادسازی، شناسایی و جهت­دهی استعدادهای دانش­آموزان، تصمیم­گیری مشورتی، ایجاد امنیت و آرامش، تنوّع­بخشی به خدمات آموزشی، آسیب­شناسی مشکلات آموزشی-تربیتی، شاخص­های مدیریتی از مؤلفه­های ناظر بر بعد اجتماعی-سیاسی مسئولیت‌پذیری اجتماعی مدارس مطالعه­شده هستند. مدرسه، بهترین مکان برای تربیت سیاسی و اجتماعی دانش­آموزان و یکی از نهادهای تأثیرگذار در ایجاد و تغییر رفتار جامعه نقش مهمی را بر عهده دارد. دانش­آموزان در مدرسه آموزش می­بینند تا دانش‌ها و ارزش‌ها را فراگیرند و ضمن ایجاد تغییر رفتار در آنان، مهارت­های اجتماعی را نیز کسب کنند تا آنها را در زندگی روزمرة خود به کار ببرند. در اسناد دیگری از منابع و نظریه­های تعلیم و تربیت سراسر دنیا، از تربیت سیاسی و اجتماعی با عنوان تربیت چگونه زیستن و چگونه با دیگران زیستن یاد شده که در ساحت سیاسی و اجتماعی سند تحول بنیادین آموزش‌وپرورش نیز به موضوع تعاملات اجتماعی و آگاهی سیاسی اشاره‌ شده است تا دانش­آموز با درک مفاهیم اجتماعی و سیاسی و «احترام به قانون» و اندیشه‌ورزی در آنها، شایستگی رویارویی مسئولانه و خردمندانه با تحولات اجتماعی و سیاسی را کسب کند و با رعایت وحدت و تفاهم ملی، در دفاع از عزت و اقتدار ملی بکوشد و با روحیة مسئولیت‌پذیری و تعالی­خواهی و برخوردار از مهارت‌های ارتباطی، در حیات خانوادگی و اجتماعی (در سطوح محلی تا جهانی) با رعایت اصول برگرفته از نظام معیار اسلامی، مشارکت مؤثر داشته باشد. دانش‌آموز در مدرسه باید به‌گونه‌ای تربیت شود که در حوزه‌های علمی و فناوری‌های مطرح دنیا سرآمد باشد.

یکی از مهم‌ترین اهداف تعلیم­وتربیت، اجتماع­ ساختن دانش­آموزان یعنی آماده­کردن آنان برای شرکت فعّال و سازنده در زندگی اجتماعی، کسب آگاهی دربارة حقوق اجتماعی خود و بهره‌برداری صحیح از آن و احترام به حقوق دیگران و همکاری با سایر افراد جامعه است؛ یکی از شیوه‌های گرایش دانش­آموزان به فعالیت‌ها و تصمیم‌گیری‌های اجتماعی، مشارکت آنان در گروه‌ها و شوراهای متشکل از همسالان در مدارس است. مشارکت‌جویی و دموکراسی در آموزش‌وپرورش یک اصل برای تربیت اجتماعی و سیاسی است و تشکّل‌های دانش‌آموزی می‌توانند در تحقق اصل مشارکت دانش‌آموزان در امور مدرسه همکاری کنند. مؤلفه­های ارتباط مناسب با دیگران، تعامل شایسته با نهادهای مدنی و سیاسی (رعایت قانون، مسئولیت­پذیری، مشارکت اجتماعی و سیاسی، پاسداشت ارزش­های اجتماعی)، کسب دانش و اخلاق اجتماعی و مهارت­های ارتباطی (بردباری، همدلی، درک و فهم اجتماعی، مسالمت­جویی، درک و فهم سیاسی، عدالت اجتماعی) ساحت تربیت سیاسی-اجتماعی مؤید مؤلفه­های بعد اجتماعی-سیاسی هست. امینی و همکاران (1392)، ورای لیک و همکاران (2016)، ناصرین و ذاکری حکمی (1394)، تورکاهرمان (2015) و ناکامورا و وات ناب موراکا (2006)، مرچنت و همکاران (2012)، سیتون (2011)، آگوستین و همکاران (2015)، آرگون (2015) و پرستون (2013) نیز در مطالعات خود به اهمیت مؤلفه­های این بعد اشاره داشته­اند. بر اساس نتایج این پژوهش، نوع­دوستی، احترام به دیگران، ترویج فرهنگ نماز و سواد قرآنی، ترویج فرهنگ عفاف و حجاب، تربیت دینی و اعتقادی، اخلاق­مداری، تعهد سازمانی مؤلفه­های ناظر بر بعد اخلاقی-فرهنگی مسئولیت‌پذیری اجتماعی مدارس پژوهش­شده هستند.

وظیفة اصلی مدرسه در بعد اخلاقی توجه به فردیت، آموزش مدارا و همزیستی با دیگری و احترام به او و تربیت نسل جوان با مجموعه­ارزش­ها و اصول عام انسانی است. نهاد آموزش‌وپرورش که یکی از گسترده‌ترین نهاد‌های اثرگذار و جهت­دهنده در همة کشورهاست، با توجه به مخاطبان فراوان و مستعدی که دارد و با توجه به رسالت‌های آموزشی و پرورشی خود، باید برنامه تربیت اخلاقی را جزو اصلی‌ترین و محوری‌ترین مسائل آموزشی ‌و تربیتی خود قرار دهد. در سند تحول بنیادین نظام آموزش‌وپرورش تأکید شده است خروجی‌های نظام آموزش‌وپرورش باید بااخلاق، مؤمن و معتقد باشند. کارول و وود (1991) و استواتز و کارول (2003) در بعد اخلاقی مسئولیت اجتماعی سازمان می­گویند که از سازمان­ها انتظار می­رود همچون سایر اعضای جامعه به ارزش­ها، هنجارها و اعتقادات و باورهای مردم احترام بگذارند و شئونات اخلاقی را در کارها و فعالیت­های خود مد نظر داشته باشند. در این زمینه نیز ونتزل (1991) و ناکامورا و وات ناب موراکا (2006)، مسئولیت­پذیری اجتماعی را احترام به حقوق دیگران، رقابت میان­فردی و توسعة اخلاقی و نوع‌دوستی جهانی را ساختار سازندة مسئولیت­پذیری اجتماعی  می­دانند. همچنین نتایج مطالعات آدمیرال و لوکورست (2012)، کرمی و همکاران (1396)، آگوستین و همکاران (2015)، لوییس (2015) و فلیپات (2005) مؤید مؤلفه­های ناظر بر این بعد است. همچنین نتایج این پژوهش نشان می­دهد در هر دو مدرسه محور مسئولیت‌پذیری اجتماعی مدرسه به ذی‌نفع اصلی و محوری آن یعنی دانش‌آموز برمی­گردد. سازمان­ها ازجمله سازمان­های آموزشی مانند مدرسه در شبکه­ای از رابطه با ذی­نفعان قرار دارند که شناخت و روش تعامل با گروه­های ذی­نفع در فعالیت سازمان حائز اهمیت است. ذی­نفعان به گروه­های مختلف مانند کارکنان، سرمایه­گذاران، عرضه­کنندگان، دولت و ... که بر سازمان اثر می­گذارند و از آن اثر می­پذیرند، اشاره دارد که در مدارس ذی­نفعان مدیران مدارس، معلمان، دانش­آموزان و والدین هستند. شیربگی، سلیمی و آزادبخت (1395) نیز در پژوهش خود ذی­نفعان مدرسه را مدیران مدارس، معلمان، دانش­آموزان و والدین می­دانند. ذی­نفعان ازآن‌جهت که به سازمان­ها در دستیابی به اهداف کمک می­کنند باارزش هستند؛ ازاین‌رو سازمان در تدوین و اجرای برنامه­های مختلف نمی­تواند نسبت به آنها بی­توجه باشد و در همین راستا سازمان­ها ناگزیرند که در اتخاذ تصمیمات عملیاتی و استراتژیک خود به خواسته­های آنان توجه داشته باشند.

 



[1]- Pop, Dina & Martin

[2]- Toremen

[3]-Augustiniene, Jociene & Minkute-Henrikson

[4]- Turkkahraman

[5]- Ismail, Johar, Rasdi & Alias

[6]- Hogue

[7]- Baghaei

[8]- Metz, McLellan & Youniss

[9]- Maliki, Asain & Kebbi

[10]- McWilliams & Siegel

[11]- Carroll

[12]- Denison

[13]- Davis

[14]- Swartz & Carroll

[15]- Yin

2- به منظور رعایت اخلاق پژوهش و محرمانه بودن از ذکر اسامی مدارس خودداری شده است.

 

[17]- Guba & Lincoln

[18]- ProQuest

[19]- Eric

[20]- Emerald

[21]- Civilica

[22]- Elsevier

احمدی مقدم، حسین؛ احمدی مقدم، مقصود؛ اسدی منفرد، مسعود؛ موسوی، محمد و فرضی، مجید. (1394). اهمیت تعلیم و تربیت سیاسی و اجتماعی دانش­آموزان در دورة ابتدایی. کنفرانس سراسری دانش و فناوری علوم تربیتی مطالعات اجتماعی و روان­شناسی ایران، تهران: مؤسسة برگزارکنندة همایش­های توسعه­محور دانش و فناوری سام ایرانیان.
ارنی، پیر. (1382). آموزش در الگوهای فقیر. ترجمة فرنگیس حبیبی، تهران: انتشارات مرکز نشر دانشگاهی.
اشتراوس، انسلم آل وکوربین، جولیت. (1390). اصول و روش تحقیق کیفی: نظریه، مبانی، رویه­ها، شیوه­ها. ترجمة بیوک محمدی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
امینی، محمد؛ رحیمی، حمید؛ صالحی، معصومه و موسوی، سمیه. (1392). ارزیابی میزان مسئولیت­پذیری دانشجویان دانشگاه کاشان. فرهنگ در دانشگاه اسلامی، 3(2)، 297- 271.
ایران­نژاد پاریزی، مهدی. (1371). مسئولیت‌های اخلاقی و اجتماعی مدیریت. دانش مدیریت، شمارة 18، 24- 13.
حاجی سید جوادی، فریبرز و نجاتیان، سونیا. (1393). مدرسة اجتماعی، تأکید بر نقش پایداری اجتماعی مدارس در احیای تعاملات اجتماعی محله و توسعة شهری پایدار، نمونة موردی، کرمانشاه: کنگرة بین­المللی پایداری در معماری و شهرسازی.
خنیفر، حسین؛ میرزایی، نقی؛ پریشانی علی و پوربهروزان، علی. (1397). آسیب­شناسی پژوهش­های داخلی در زمینة مسئولیت­پذیری اجتماعی با رویکرد فراترکیب. فصل­نامة مدیریت سازمان­های دولتی، 6(3)، 98-83.
دهقانی، مرضیه و گوران، شیوا. (1393). مسئولیت­پذیری در دانش­آموزان دورة متوسطه: ابعاد و راهکارهای تقویت. نخستین همایش ملی علوم تربیتی و روان­شناسی، مرودشت: شرکت اندیشه‌سازان مبتکر جوان.
سبحانی­نژاد، مهدی و آب نیکی، زهرا. (1391). بررسی میزان توجه به مؤلفه‌های مسئولیت­پذیری اجتماعی در محتوای برنامة درسی دورة متوسطة نظری ایران در سال 1389- 1390. اندیشه­های نوین تربیتی، دانشکدة علوم تربیتی و روان­شناسی دانشگاه الزهراء (س). 8(1).
سرمد، زهره، بازرگان، عباس و حجازی، الهه. (1387). روش­های تحقیق در علوم رفتاری. تهران: آگه.
شیربیگی، ناصر؛ سلیمی، جمال و آزادبخت، نسرین. (1395). ارزیابی مدارس از دیدگاه ذی­نفعان براساس شاخصه­های مدیریت کیفیت فراگیر در آموزش، دوفصل­نامة علمی پژوهشی مدیریت مدرسه، 4(2)، 164-145.
عباس­زاده بهستانی، محمد. (1390). ارزیابی محتوای کتب تعلیمات اجتماعی دورة راهنمایی براساس پرورش انواع مسئولیت­پذیری و فرهنگ عمومی از دیدگاه معلمان شهرستان خوی. پایان­نامة کارشناسی ارشد برنامه­ریزی درسی، دانشگاه علامه­طباطبایی، دانشکدة روان­شناسی و علوم تربیتی، تهران.
عبدالحسینی، معصومه. (1395). بررسی جایگاه نهاد مدرسه در سیاست فرهنگی جمهوری اسلامی ایران با تأکید بر امور تربیتی، پایان‌نامة منتشرنشدة کارشناسی ارشد، دانشگاه باقرالعلوم (ع)، قم.
غروی­الخوانساری، مریم. (1383). مدرسة محلة کانون فرهنگی-اجتماعی سازمان­دهندة محله. فصل­نامة هنرهای زیبا. شمارة 21، 76- 67.
کرمی، محمد، قلاوندی، حسن و قلعه­ای، علیرضا. (1396). رابطة بین اخلاق حرفه­ای، رهبری اخلاقی با مسئولیت­پذیری اجتماعی در مدارس استان کردستان. دوفصل­نامة علمی­پژوهشی مدیریت مدرسه، 5(1)، 20-40.
کوهی، الهام؛ یوسف­پور، زینت و سجادی سرشت، علی‌اکبر. (۱۳۹۴). بررسی نقش آموزش‌وپرورش در کاهش ناهنجاری­های اخلاقی دانش­آموزان در دوره­های مختلف تحصیلی. دومین کنفرانس ملی توسعة پایدار در علوم تربیتی و روان­شناسی، مطالعات اجتماعی و فرهنگی، تهران، مرکز مطالعات و تحقیقات اسلامی سروش حکمت مرتضوی، مؤسسة آموزش عالی مهر اروند، مرکز راهکارهای دستیابی به توسعة پایدار.
گال، مردیت، بورگ، والتر و گال، جویس. (1393). روش‌های تحقیق کمّی و کیفی در علوم تربیتی و روان‌شناسی. ترجمة احمدرضا نصر و همکاران، تهران: سمت.
مشبّکی، اصغر و شجاعی، خلیل (1389). بررسی رابطة بین فرهنگ سازمانی و مسئولیت­پذیری اجتماعی سازمان­ها. جامعه‌شناسی کاربردی، 21(4)، 43-51.
ناصرین، الهام و ذاکری حکمی، معصومه (1394). بررسی رابطة بین مسئولیت اجتماعی سازمان و مشارکت‌جویی سازمانی مدیران مدارس ابتدایی شهرستان آبادان. کنفرانس بین­المللی علوم انسانی، روان­شناسی و علوم اجتماعی، مرکز همایش­های بین­المللی صداوسیما. تهران.
 
Admiraal, W. & Lockhorst, D. (2012). The Sense of Community in School Scale (SCSS). Journal of Workplace Learning, 24(4), 245-255.
Argon, T. (2015). Teacher and administrator views on school principals' ccountability. Educational Sciences: Theory and Practice, 15(4), 925-944. ‏
Augustiniene, A. Jociene, J. & Minkute-Henrickson, R. (2015). Social responsibility of a Comprehensive school: Theoretical insights of Its Modelling. International Journal on Global Business Management & Research, 3(2), 23-41.
 
Baghaei, M. (2005). Parents' perceptions of social responsibility: A case study of social responsibility in one elementary school, Doctoral dissertation, Faculty of Education-Simon Fraser University.
 
Carroll, A. B. (1991). The pyramid of corporate social responsibility: Toward the moral management of organizational stakeholders. Business Horizons, 34(4), 39-48.
 
Carroll, A. B. (1999). Corporate social responsibility evolution of a definitional construct. Business & Society, 38(3), 268-295. ‏
 
Guba, E. G. & Lincoln, Y. S. (1989). Fourth generation evaluation. Newbury Park, CA: Sage.
Hogue, M. L. (2012). A case study of perspectives on building school and community partnerships (Doctoral dissertation, University of South Florida).‏
 
Ismail, M. Johar, R. F. A. Rasdi, R. M. & Alias, S. N. (2014). School as Stakeholder of corporate social responsibility program: Teacher’s perspective on outcome in school development. The Asia-Pacific Education Researcher, 23(2), 321-331. ‏
 
Lewis, A. H. (2015). Developing global citizens: Perceptions regarding educational leadership in an international expatriate school, Dissertation Doctor of Philosophy Education. Walden University.
Maliki, A. E. Asain, E. S. & Kebbi, J. (2010). Background variables, social responsibility and academic achievement among secondary school students in Bayelsa State of Nigeria. Study Home Community Science, 4, (1), 27–32.
 
McWilliams, A. & Siegel, D. (2001). Corporate social responsibility: A theory of the firm perspective. Academy of Management Review, 26(1), 117-127.
 
Merchant, B. Ärlestig, H. Garza, E. Johansson, O. Murakami-Ramalho, E. & Törnsén, M. (2012). Successful school leadership in Sweden and the US: contexts of social responsibility and individualism. The International Journal of Educational Management, 26(5), 428-441.
Metz, E. McLellan, J. & Youniss, J. (2003). Types of voluntary service and adolescents’ civic development. Journal of Adolescent Research, 18(2), 188-203.
Nakamura, M. & Watanabe-Muraoka, A. M. (2006). Global social responsibility: Developing a scale for senior high school students in Japan. International Journal for the Advancement of Counselling, 28(3), 213-226.
Palmer, J., Bresler, L., & Cooper, D. E. (Eds.). (2001). Fifty major thinkers on education: From Confucius to Dewey. Psychology Press.
 
Pop, O. Dina, G.C. Martin, C. (2011). Promoting the corporate social responsibility for a Green economy and innovative Jobs. Procedia Social and Behavioral Sciences15, 1020–1023.
 
Preston, J. P. (2013). Community involvement in school: Social relationships in a bedroom community. Canadian Journal of Education, 36(3), 413-419.
Sastararuji, D. (2007). Exploring CSR in Sweden Thailand and Brazil Insights from the Construction Industry, Umeå University, Sweden, 1-83.
Toremen, F. (2011). The Responsibility Education of teacher candidates. Educational Sciences: Theory and Practice, 11(1), 273-277. ‏
 
Turkkahraman, M. (2015). Education, teaching and School as a Social Organization. Procedia-Social and Behavioral Sciences, 186, 381-387. ‏
 
Wray-Lake, L. Syvertsen, A. K. & Flanagan, C. A. (2016). Developmental change in social responsibility during adolescence: An ecological perspective. Developmental psychology, 52(1), 130-1450.
Yin, R. K. (2003). Case study research design and methods third edition. Applied Social Research Methods Series, 5.