Document Type : Original Article
Authors
1 Ph.D. in Curriculum, Faculty of Education Sciences and Psychology, University of Isfahan, Isfahan, Iran.
2 Professor in Curriculum, Faculty of Educational Sciences and Psychology, University of Isfahan, Isfahan, Iran.
3 Associate Professor, Faculty of Educational Sciences and Psychology, University of Isfahan, Isfahan, Iran.
Abstract
Keywords
بررسی ویژگیهای محتوای برنامۀ درسی هنر در دورۀ اول متوسطه، به دلایلی متعدد از جمله پرورش خلاقیت ( Aguilera & Ortiz-Revilla, 2021; De Witte et al., 2021; Nerubasska & Maksymchuk, 2020; Walton, 2024) و ترویج تفکر انتقادی (Basak & Yucel, 2024 ; Norton, 2023; Beniche, 2023; Lau, 2020) بسیار مهم است. در حقیقت، در این دوره زمینه برای آموزش هنری در مقاطع بالاتر فراهم میشود (Winsler et al., 2020; Gibson & Ewing, 2020) و شرایط را برای انتخاب رشتۀ دانشآموزان در دورۀ دوم و حتی دانشگاه مهیا میکند و بر تعامل آنها با هنر در طول سیر تحصیلاتشان تأثیر میگذارد. برخورداری محتوا از ویژگیهای مناسب در دورۀ اول متوسطه میتواند مزایایی بیشمار داشته باشد، از جملۀ این مزایا، میتوان به غنیسازی فرهنگی و ارتباط شخصی و اجتماعی ( Youvan, 2024; Ahmed, 2024) کمک به رشد شناختی (James et al., 2024 Zhou, 2024;)، سلامت روانی و عاطفی ( Golden et al., 2024; Jean-Berluche, 2024; Birrell et al., 2024; Mansfield et al., 2024; Cotter et al., 2024; Taylor et al., 2024; Peters et al., 2024; Çataldaş et al., 2024; Riches et al., 2024) اشاره کرد. همچنین، در این راستا میتوان بر اهمیت برخی از ویژگیهای محتواهای خاص هنری تأکید ویژه کرد، مانند ویژگیهای محتوای موسیقایی که به رشد شناختی و مغزی دانشآموزان منجر میشوند (James et al., 2024; Bogunovic et al., 2024)، حس زیباییشناسی موسیقایی را برمیانگیزد (Yang, 2024) و انگیزۀ یادگیری را افزایش میدهد (Jongko et al., 2024)، هنرهای تجسمی که به دانشآموزان امکان میدهند تا احساسات و تفکرات خود را به شیوهای خلاقانه و بصری بیان کنند (Yeh et al., 2024)، تاریخ هنر شرایط را فراهم میکند تا دانشآموزان درک کنند آثار هنری در زمینههای اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و فرهنگی زمانۀ هنرمند خلق شدهاند ( Walton, 2024; Basak & Yucel, 2024)، نقد هنری (Castro, 2024)، زیباییشناسی (Ibáñez, 2024; Blaikie & Maras, 2024) و ادغام محتوای هنر با محتوای سایر دروس که به بهبود یادگیری و افزایش انگیزه در دانشآموزان منجر میشود ( Ahn & Ohn, 2024; Salem et al., 2024 Donahue & Stuart, 2024;).
در ایران نیز در زمینۀ محتوای هنری پژوهشهایی انجام شدهاند. اهمیت بررسی خلاقیت در محتوای برنامۀ درسی مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته (سودائی، 1403)، تلفیق محتوای هنر با سایر دروس برای درک بهتر مطالب هر دو درس نیز مهم تلقی شده (حیدری و همکاران، 1403الف؛ حیدری و همکاران، 1403ب)، همچنین بر اهمیت محتوای هنری مناسب و تأثیری که بر سلامت روان و رشد جوانب مختلف شخصیتی و اجتماعی دانشآموزان دارد، تأکید شده است (صمدی راد و همکاران، 1402؛ دوستعلی زاده، 1401؛ آقائی و حاچیپور، 1401). نقاشی و کاردستی نیز به عنوان پرکاربردترین محتوای هنری استفاده میشوند (امینی و لقب دوست آرانی، 1400).
در نهایت میتوان گفت انتخاب محتوای هنری مناسب نه فقط نتایج آموزشی را افزایش میدهد، بلکه بهزیستی عاطفی، مهارتهای تفکر انتقادی، آگاهی فرهنگی و مشارکت جامعه را نیز ارتقا میدهد. این مزایا هنر را به یک جزء ارزشمند از توسعۀ شخصی و چارچوبهای آموزشی گستردهتر تبدیل میکند. همچنین، انتخاب صحیح محتوای هنری نه فقط بر کیفیت اثر میگذارد، بلکه میتواند به موفقیت کلی دانشآموزان در زمینههای مختلف تحصیلی و شخصی کمک کند.
در پژوهشهای انجامشده توسط شولتز و همکاران، بارفورد و همکاران، گارتوس و همکاران، فرنهام و همکاران، بلوخ و همکاران، هاینریشز و کاپ چیک در ارتباط با محتوای برنامۀ درسی هنر، از جمله ویژگیهایی که در تدوین محتوا مورد توجه پژوهشگران قرار گرفتهاند، در نظر گرفتن «تفاوتهای فردی» ضروری است که به معنای توجه به استعدادها، علایق، سبکهای یادگیری و پیشزمینۀ فرهنگی دانشآموزان است تا فرصت تجربه و بیان خلاق متناسب با ویژگیهای شخصی هر فرد فراهم شود ( Schlotz et al., 2021; Barford et al., 2018; Gartus et al., 2015; Furnham et al., 2011; Bloch et al., 2003; Heinrichs & Cupchik, 1985). همچنین، برخی از پژوهشها، از جمله پژوهشهای ریکو و نادیلا و ما، به ارتباط بین مبانی و میراث فرهنگی و تاریخی با هنرهای مختلف و کاربرد این مفاهیم در محتواهای هنری اشاره کردهاند. در حقیقت، محتوای هنری باید بازتابدهندۀ پیوند میان ارزشهای فرهنگی، پیشینۀ تاریخی و سبکهای هنری متنوع باشد تا تداوم و غنای هویت فرهنگی در آموزش هنر تحقق یابد ( Rico & Nadilla, 2024; Ma, 2024). کاربرد فلسفه در محتوای هنری نیز در پژوهشهای شفر، سولیحوونا و عامیروونا، عالم و کولینگوود مورد تأکید قرار گرفته است؛ فلسفه با تبیین مفاهیم بنیادین هنر مانند زیبایی، خلاقیت و معنا، به محتوای هنری عمق میبخشد و زمینۀ فهم انتقادی و چندوجهی آثار هنری را فراهم میکند ( Schaeffer, 2023; Solihovna & Amirovna, 2023; Alam, 2022; Collingwood, 2020)، در جدول (1) مختصری از رئوس ویژگیهای محتوای برنامۀ درسی هنر در دیگر کشورها گزارش شده است.
جدول 1: مختصری از رئوس ویژگیهای محتوای برنامۀ درسی هنر در دیگر کشورها
Table 1: A brief outline of the key features of art curriculum content in other countries
|
منابع |
تشریح ویژگی مورد توجه |
ویژگی های موردتوجه در تدوین محتوا |
|
(Schlotz et al., 2021; Barford et al., 2018; Gartus et al., 2015; Furnham et al., 2011; Bloch et al., 2003; Heinrichs & Cupchik, 1985) |
درک و لحاظ استعدادها، علایق، سبکهای یادگیری و پیشزمینۀ فرهنگی برای تقویت تجربه خلاق هر دانشآموز |
توجه به تفاوتهای فردی |
|
پیونددادن ارزشهای فرهنگی، پیشینۀ تاریخی و سبکهای هنری متنوع برای تقویت هویت فرهنگی در آموزش هنر |
بازتاب ارزشها و میراث فرهنگی-تاریخی |
|
|
تبیین مفاهیم بنیادین هنر مانند زیبایی، خلاقیت و معنا؛ تعمیق محتوای هنری و تسهیل فهم انتقادی و چندوجهی آثار هنری |
کاربرد فلسفه در محتوای هنری |
در نهایت، این پژوهش به دنبال آن است تا به پرسشهای زیر پاسخ دهد:
روش پژوهش
روش پژوهش حاضر ترکیبی است. در بخش کیفی، از طریق مصاحبۀ نیمهساختاریافته با متخصصان آشنا با دو حوزۀ هنر و برنامۀ درسی دادههای مورد نیاز استخراج شده است. انتخاب افراد هدفمند بود و با رسیدن به اشباع نظری، مصاحبهها متوقف شد. اطلاعات مربوط به مصاحبهشوندگان در جدول (2) گزارش شده است. ابزار استفادهشده در این قسمت فرم مصاحبۀ نیمهساختاریافته بود که روایی آن از طریق ارائه به 6 نفر از اساتید هنر و برنامۀ درسی تأیید شد که همگی دانش تخصصی یا تجربۀ هنری در زمینۀ موضوع داشتند و دستاوردهای بینرشتهای و سوابق مکتوب در قالب کتابها و مقالهها و کارگاههای عملی در حیطۀ هنر و برنامۀ درسی در پیشینهشان ثبت شده بود. برای تجزیهوتحلیل دادهها، از روش اشتراوس و کوربین[1] استفاده شد و تحلیل دادهها در سه مرحلۀ کدگذاری باز، کدگذاری محوری و کدگذاری گزینشی انجام شد. در کدگذاری باز، پژوهشگر طبقات مختلف محتوای برنامۀ درسی هنر را کشف و توصیف کرد. در گام دوم، کدگذاری محوری، پژوهشگر روابط بین کدها را با در نظر گرفتن شرایط علّی، راهبردها، بستر حاکم، شرایط مداخلهگر و پیامدها پیدا کرد و در نهایت، در گام سوم، کدگذاری گزینشی مقولههای اصلی انجام شد و ارتباط و اعتبار بین مقولهها ایجاد شد و در نهایت، کدهای اصلی و محوری استخراج شدند. در بخش کمّی، معلمان هنر دورۀ اول متوسطۀ شهر اصفهان جامعۀ پژوهش را تشکیل میدهند که تعداد آنها بر اساس آمار آموزشوپرورش 504 نفر بوده است. با روش نمونهگیری تصادفی و بر اساس جدول مورگان، 218 نفر از آنها در پژوهش شرکت کردهاند. ابزار پژوهش در این بخش پرسشنامۀ پژوهشگرساخته بوده است که شامل 11 پرسش بود که هر پرسش دربارۀ یک ویژگی محتوایی خاص از دبیران هنر نظرسنجی میکرد. پرسشنامه بر اساس طیف لیکرت پنجدرجهای طراحی شده بود که پایایی آن از طریق آلفای کرونباخ برابر 91/0 گزارش شده است. گفتنی است، از نتایج بهدستآمده از بخش کیفی برای طراحی پرسشنامۀ بخش کمّی استفاده شده است.
جدول 2: اطلاعات دموگرافیک مصاحبهشوندگان
Table 2: Demographic information of interviewees
|
|
جنسیت |
تحصیلات |
تخصص |
||||
|
زن |
مرد |
کارشناسیارشد |
دکتری |
هنر |
برنامۀ درسی |
برنامۀ درسیِ هنر |
|
|
14 |
13 |
20 |
7 |
17 |
3 |
7 |
|
|
مجموع |
27 |
||||||
یافتهها
پرسش 1: ویژگیهای محتوای برنامۀ درسی هنر از نظر متخصصان حوزۀ پژوهش و دبیران هنر کداماند؟
پاسخ به این پرسش در دو بخش الف (مصاحبه با متخصصان حوزۀ پژوهش) و ب (نظرسنجی از دبیران هنر) انجام شده است.
الف: مصاحبه با متخصصان: بحث دربارۀ ویژگیهای محتوای درس هنر در دورۀ اول متوسطه
در این بخش، پس از تجزیهوتحلیل نظرات متخصصان، در کدگذاری باز 58 گزارۀ اولیه به دست آمد، در کدگذاری محوری 29 کد حاصل شد و در نهایت، 10 کد اصلی استخراج شدند که در جدول (3) (با فراوانی و درصد) گزارش شدهاند.
جدول 3: ویژگیهای محتوای برنامۀ درسی هنر از دیدگاه متخصصان حوزۀ پژوهش
Table3: Art curriculum content features from specialists’ view
|
|
کد اصلی |
کد محوری |
کدباز |
فراوانی |
درصد |
|
1 |
مخاطبمحوری اثر هنری |
|
24 |
88/8 |
|
|
نقاشی |
نقاشی، به دلیل تجسمیبودن و همینطور دامنۀ گستردۀ مواد و سبک، میتواند نتایجی خارقالعاده به بار بیاورد، و از این رو، در زندگی روزمره بسیار به کار میرود؛ از طرح روی فنجان و لباس گرفته تا طراحیهای شهری، همهجا ردپای نقاشی دیده میشود (مصاحبهشوندۀ 5، 1401). |
11 |
74/40 |
||
|
موسیقی |
امروزه موسیقی ابعادی گسترده یافته است؛ از موسیقی کودک گرفته تا کنسرتهای بزرگ اساتید برجسته. حتی در سطح شهر، نوازندگان دورهگرد و خیابانی را میبینیم. تمام این موارد بر جنبۀ کاربردی هنر موسیقی تأکید دارند (مصاحبهشوندۀ 14، 1402). |
9 |
3/33 |
||
|
صنایعدستی |
آشنایی با صنایعدستی، به ویژه صنایعدستی هر منطقۀ جغرافیایی، میتواند محتوایی جذاب به وجود آورد که کارایی هم داشته باشد و دانشآموزان را از مباحث نظری دور کند (مصاحبهشوندۀ 2، 1401). |
9 |
3/33 |
||
|
|
کد اصلی |
کد محوری |
کدباز |
فراوانی |
درصد |
||
|
2 |
تلفیقکردن هنر با علوم و فناوری/ یا روش اس تی ایی اِی اِم |
|
21 |
7/77 |
|||
|
هنر و ریاضیات |
وقتی هنر و ریاضی را با هم ادغام کنیم، هم مباحث ریاضی بهتر آموخته میشود، و هم آثار هنری خلاقانهتری تولید میشود (مصاحبهشوندۀ 16، 1402). |
7 |
25 |
||||
|
هنر و ادبیات |
محتوای تلفیقی بین هنر و ادبیات به دانشآموزان کمک میکند تا هم مباحث ادبی را با انگیزۀ بیشتری دنبال کنند و هم در تولید آثار هنری، از ایدههای ادبی بهره بگیرند (مصاحبهشوندۀ 12، 1401). |
7 |
25 |
||||
|
هنر و زبانهای خارجه |
بسیاری از دانشآموزان با آموختن زبانهای خارجه مشکل دارند، ولی زمانی که این دو محتوا به صورت ترکیبی آموزش داده شوند، علاقه و انگیزۀ دانشآموزان افزایش مییابد (مصاحبهشوندۀ 22، 1402). |
7 |
25 |
||||
|
3 |
نواندیشی زیباشناختی |
|
13 |
14/48 |
|||
|
|
استعداد و خلاقیت |
برای رسیدن به خلاقیت، برخی معتقد به داشتن استعداد هستند، پس محتوای درسی باید برای افراد با سطوح مختلف استعداد تعیین شود تا تمام دانشآموزان بتوانند از آن بهرهمند شوند (مصاحبهشوندۀ 12، 1401). |
7 |
25 |
|||
|
کوشش و خلاقیت |
بنده معتقد هستم هر انسانی میتواند با تلاش و کوشش شخصی به خلاقیت برسد، پس محتوای برنامۀ درسی باید تمرینهای خلاقانه را شامل شود (مصاحبهشوندۀ 23، 1402). |
5 |
5/18 |
||||
|
تکالیف و خلاقیت |
برای رسیدن به خلاقیت، هر چقدر هم که ذهن مستعد باشد، بدون تمرین و تکرار به نتیجۀ دلخواه نخواهد رسید؛ برای این منظور، تلاش میشود تکالیفی در برنامۀ درسی گنجانده شوند که با انجام آنها، همۀ دانشآموزان به خلاقیت در حد توان خود نائل شوند (مصاحبهشوندۀ 11، 1401). |
6 |
2/22 |
||||
|
|
کد اصلی |
کد محوری |
کدباز |
فراوانی |
درصد |
|
4 |
ارجنهادن به هنر |
|
10 |
03/37 |
|
|
قدردانی از تاریخ هنر |
قدردانی از تاریخ هنر به این سبب است که به ما فرصت میدهد تا دربارۀ چگونگی تکامل خود بیندیشیم (مصاحبهشوندۀ 22، 1402). |
9 |
3/33 |
||
|
قدردانی از هنرهای بومی |
هنرهای بومی دریچهای به شناخت هویت فرهنگی هر جامعه هستند؛ از این رو، قدردانی از این میراث امری واجب است (مصاحبهشوندۀ 3، 1401). |
5 |
5/18 |
||
|
5 |
احترامگذاشتن به تفاوتهای شخصی |
|
10 |
03/37 |
|
|
آشنایی با تفاوتهای فردی |
هنر بهترین وسیله برای نشاندادن نحوۀ تفکر متفاوت، ادراک متفاوت و عمل متفاوت است؛ در میان هنرها، هنرهای تجسمی بیشتر این قابلیت را دارد (مصاحبهشوندۀ 21، 1402). |
8 |
62/26 |
||
|
تقویت ارتباطات فردی به وسیلۀ شناخت تفاوتهای فردی |
در کلاسهای هنری، فقط محتوای مکتوب در جریان نیست، بلکه روابط بینفردی خود منبعی عظیم از محتوای غیرمکتوب را به ما عرضه میکند. یکی از مسائلی که در این محتوای غیرمکتوب عرضه میشود همان شناخت پیداکردن دانشآموزان نسبت به تفاوتهای بینفردی است (مصاحبهشوندۀ 9، 1401). |
6 |
2/22 |
||
|
6 |
بررسی و تحلیل آثار هنری |
|
10 |
03/37 |
|
|
نقد هنرهای تجسمی |
در گنجاندن بحث نقد هنری در محتوا باید توجه داشت که نقد هنری را باید با هنرهایی آغاز کرد که ملموستر هستند، مانند نقاشی، عکاسی و... (مصاحبهشوندۀ 25، 1402). |
9 |
3/33 |
||
|
نقد هنرهای نمایشی |
هنرهای نمایشی، به ویژه سینما، به دلیل اینکه در حوزۀ نقد شناختهشدهتر هستند، میتوانند منبعی خوب برای محتوای نقد هنری باشند (مصاحبهشوندۀ 12، 1401). |
6 |
2/22 |
||
|
نقد موسیقی |
نقد موسیقی را برای پایۀ نهم توصیه میکنم؛ به دلیل ماهیت غیردیداری در آثار موسیقی، نباید در پایههای پایین نقد موسیقی را ارائه کرد (مصاحبهشوندۀ 14، 1402). |
7 |
25 |
||
|
|
کد اصلی |
کد محوری |
کدباز |
فراوانی |
درصد |
|
7 |
مبانی فلسفی |
|
9 |
3/33 |
|
|
هنر فرممحور |
در مباحث فلسفی، یکی از محتواهای جذاب مربوط به هنرهای معماری و نقاشی و مجسمهسازی است که اصطلاحاً، آنها را هنرهای فرممحور مینامیم (مصاحبهشوندۀ 21، 1402). |
3 |
11/11 |
||
|
هنر موسیقی |
موسیقی به دلیل نداشتن فرم، با بالاترین سطح از رهایی ذهنی را دارد، ولی متأسفانه از آن غفلت شده است؛ از این رو، توصیه میشود در بحث محتوای فلسفی هنر، به فلسفۀ موسیقی نیز توجه شود (مصاحبهشوندۀ 3، 1401). |
3 |
11/11 |
||
|
هنر ادبی |
متأسفانه، هنرهای ادبی در برنامۀ درسی ما جایگاهی ندارد؛ از این رو، تلاش شود تا دستکم ذیل عنوان مبانی فلسفی، به برنامۀ درسی هنرهای ادبی هم توجه شود (مصاحبهشوندۀ 1، 1401). |
3 |
11/11 |
||
|
8 |
زیباییشناسی |
|
9 |
3/33 |
|
|
تجربۀ زیباییشناختی |
محتواهای آموزشی ما باید به گونهای باشد که دانشآموز بتواند ورای قالبها و چارچوبها، به درکی درست از زیبایی برسد (مصاحبهشوندۀ 3، 1401). |
3 |
11/11 |
||
|
بازنمایی واقعیت |
یکی از قدیمیترین روشهای متداول در هنر بازنمایی واقعیت در آثار هنری، به ویژه هنرهای تجسمی بوده است؛ از این رو، تلاش میشود تا محتواهایی که معرف این بازنمایی هستند، در قالب تصویر در برنامۀ درسی دورۀ اول متوسطه گنجانده شوند (مصاحبهشوندۀ 9، 1401). |
3 |
11/11 |
||
|
درک افکار و احساسات صاحب اثر |
برای رسیدن به درک زیباییشناسی باید بتوانیم درک کنیم خالق اثر هنری چه حسی داشته است، پس در محتوای آموزشی باید آثار فراوانی برای عرضه داشته باشیم (مصاحبهشوندۀ 13، 1401). |
5 |
5/18 |
||
|
دستاورد اجتماعی/فرهنگی |
وقتی دانشآموز ما فرصت مواجهه با آثار بسیاری را داشته باشد، میتوانیم طبقهبندیهای بسیاری را نیز عرضه کنیم، یکی از این طبقهبندیها درک زیبایی در دستاوردهای اجتماعی و فرهنگی است (مصاحبهشوندۀ 22، 1402). |
3 |
11/11 |
||
|
|
کد اصلی |
کد محوری |
کدباز |
فراوانی |
درصد |
|
|
|
|
نگاه مستقل |
برای رسیدن به حس زیباییشناسی و برای اینکه محتوای آموزشی ما بتواند این آیتم مهم را در دانشآموزان پرورش دهد، باید به روشهای مختلف به آنها بیاموزد هر انسان، چه در نقش خالق اثر هنری و چه در نقش بیننده، دیدگاه خاص خودش را دارد (مصاحبهشوندۀ 20، 1402). |
5 |
5/18 |
|
|
9 |
تأثیرپذیزفتن از بافت اجتماعی |
|
8 |
62/29 |
||
|
هنر و محیطزیست |
در کتاب و سایر منابعی که به عنوان محتواهای برنامۀ درسی استفاده میشوند، باید از قابلیتهای هنر استفاده شود تا مسائل محیطزیست هم بررسی شوند؛ زیرا هنر در این بین میتواند نقشی مؤثر داشته باشد (مصاحبهشوندۀ 21، 1402). |
4 |
8/14 |
|||
|
هنر و حقوق بشر |
جای خالی آموزش حقوق بشر در برنامۀ درسی کلیۀ مقاطع تحصیلی به چشم میخورد. دربارۀ این بحث باید از یک نقطه شروع کرد. محتوای هنر میتواند فرصتی خوب برای این امر در اختیار برنامهریزان درسی قرار دهد (مصاحبهشوندۀ 1، 1401). |
4 |
8/14 |
|||
|
10 |
استناد به میراث فرهنگی و تاریخی |
|
8 |
6/19 |
||
|
استفاده از مبانی فرهنگی و تاریخی در خلق آثار |
آثار هنری خلقشده در دورۀ متوسطۀ اول باید با فرهنگ و تاریخ سرزمین مادری گرهخورده باشند؛ برای این منظور، باید در محتواهای ارائهشده، فرصتی مناسب برای آشنایی با فرهنگ و تاریخ کشورمان پدید آوریم (مصاحبهشوندۀ 21، 1402). |
5 |
5/18 |
|||
|
خلق آثار خلاقانهتر با تکیه بر مفاهیم فرهنگی و تاریخی |
اگر تلفیقی بین خلاقیت و ایجاد آثار خلاق با مفاهیم تاریخی و فرهنگی به وجود بیاوریم، تأثیرگذاری آثار خلقشده در این بخش بسیار بیشتر و بهتر خواهد بود (مصاحبهشوندۀ 7، 1401). |
6 |
2/22 |
|||
|
تقویت هویت فرهنگی/تاریخی |
بهجای شکایت همیشگی از اینکه دانشآموزان ما دنبالهروی فرهنگ غرب هستند، سعی کنیم محتوایی غنی از تاریخ و فرهنگ خود به آنها ارائه دهیم (مصاحبهشوندۀ 11، 1401). |
4 |
8/14 |
|||
بر اساس اطلاعات جدول (3)، می توان دریافت:
اولین ویژگی اصلی در ارتباط با محتوای کلی هنر، ویژگی «مخاطبمحوری اثر هنری» است. در ارتباط با این ویژگی، مصاحبهشوندگان 1، 2، 3، 6، 22 و 23 معتقد بودند محتوای هنری ارائهشده باید جنبۀ کاربردی داشته باشد و تمرکز بر نیازها و علایق دانشآموزان در این بین ضروری است؛ به صورتی که دانشآموزان بتوانند از هنری که کسب میکنند بر اساس علاقۀ خود به صورت عملی استفاده کنند. در این راستا، مصاحبهشوندگان 6، 7، 8، 9، 10، 11، 12، 13، 21 و 23 هنرهای تجسمی به ویژه موسیقی را توصیه کردهاند و مصاحبهشوندگان 2، 14، 15، 16، 17، 18، 19، 24 و 26 از نبود محتوای موسیقی به عنوان یک هنر کاربردی ابراز تأسف کردهاند و مصاحبهشوندگان 2، 3، 4، 22 و 25 صنایعدستی را هم به عنوان هنری کاربردی و هم متناسب با فرهنگ معرفی کردهاند و بر لزوم تدوین کتابی با محتوای هنرها و صنایعدستی ویژۀ هر استان تأکید کردهاند.
دومین ویژگی اصلی در ارتباط با محتوای هنری «تلفیق هنر با علوم و فناوری/ یا روش استیاییاِیاِم[2]» است. در این ارتباط، مصاحبهشوندگان 12، 16، 22 و 25 معتقد هستند در دنیای امروز، ادغام دروس بحثی تأثیرگذار است. بخشی از محتوای هنر باید به ادغام هنر با سایر دروس اختصاص داشته باشد؛ اینگونه هم اهمیت و جایگاه هنر تثبیت میشود و هم کارایی آن در هر دو درس افزایش پیدا میکند.
سومین ویژگی اصلی «نواندیشی زیباشناختی» است. این ویژگی با بحث خلاقیت بسیار نزدیک است و مصاحبهشوندگان 1، 2، 6، 7، 9، 10، 12، 13، 20، 21، 23 و 26 معتقد بودند خلاقیت در تمام حوزههای محتوایی متفاوت از اهمیت زیادی برخوردار است و چنانچه برنامهریزان درسی بخواهند یک نکته را در تمام حوزههای محتوایی قرار دهند، بیشک آن یک نکته پرورش خلاقیت است. در این ارتباط، مصاحبهشوندۀ 11 با نگاهی متفاوت به خلاقیت میگوید: «خلاقیت را نمیتوان با اجبار در کسی پدید آورد، بلکه پشتوانة آن باید تلاش و کوشش و تمایل خود شخص باشد. فقط محیط آموزشی میتواند شرایط را برای این کوشش شخصی هموار کند.»
«ارجنهادن به هنر»، «احترامگذاشتن به تفاوتهای فردی» و «بررسی و تحلیل آثار هنری» با فراوانی یکسان (فراوانی 10) در رتبۀ چهارم قرار میگیرند. در ادامه، برخی از مطالب مرتبط با این سه ویژگی بیان شدهاند.
باید توجه داشت که «ارجنهادن به هنر» بحثی نو در حیطۀ محتوای برنامۀ درسی است و حتی بسیاری از معلمها، و حتی اساتید هنر، اطلاعی از آن ندارند و آشنایی با این ویژگی محتوا برای همه تازگی دارد؛ پس توصیه میشود با قراردادن این ویژگی محتوا در برنامۀ درسی هنر در دورۀ اول متوسطه، شرایط را برای ورود به این بحث باز کنیم (مصاحبهشوندۀ 3، 1401). نباید از واردکردن برخی از مفاهیم به محتوا بترسیم. این مفاهیم میتوانند بهمرور دریچهای نو رو به جامعه بگشایند؛ یکی از این مفاهیم جدید قدردانی از هنر است.
در ارتباط با ویژگی «احترامگذاشتن به تفاوتهای شخصی»، مصاحبهشوندگان 1، 2، 3، 9، 10، 11، 12، 13 و 26 بر لزوم توجه به این نکته تأکید کردهاند که هر دانشآموز توانایی و مهارتی ویژه دارد و باید در تدوین محتواهای هنری به این تفاوتها توجه شود. همچنین، مصاحبهشوندۀ 13 به طور ویژه تأکید میکند اگر محتوای هنری جنبۀ اجباری پیدا کند، نه فقط باعث پیشرفت دانشآموزان نمیشود، بلکه دلزدگی به بار میآورد.
«بررسی و تحلیل آثار هنری» مورد تأکید برخی از اساتید قرار گرفته است و از آن به عنوان ویژگی محتوایی مناسب برای دورۀ اول متوسطه یاد شده است (مصاحبهشوندگان 1، 2 و 3، 1401؛ 21 و 23، 1402). مصاحبهشوندۀ 3 نقد هنری را ویژگی محتوایی مناسبی برای مباحث نظری هنر میداند؛ ولی در مقابل، مصاحبهشوندۀ 4 مباحث نظری را توصیه نمیکند و بر مباحث عملی هنر بیش از هر چیز تأکید میکند و معتقد است با صرف زمان کلاسهای هنر به محتوای عملی و کاربردی، بیشتر میتوان دانشآموزان را جذب حوزۀ هنر کرد، و با این کار، علاوه بر دانشآموزان، خانوادهها نیز ترغیب میشوند تا هنر را برای بچههای خود با جدیت دنبال کنند.
«مبانی فلسفی» و «زیباییشناسی» با فراوانی یکسان (فراوانی 9) در رتبۀ پنجم قرار میگیرند. در ادامه، برخی از مطالب مرتبط با این دو ویژگی بیان شده است.
در ارتباط با «مبانی فلسفی»، مصاحبهشوندگان 1، 12، 14، 20، 23 و 26 مبانی فلسفی را مبحثی جدا از زیباییشناسی میدانند که در یک نقطه با زیباییشناسی تلاقی دارد؛ ولی مصاحبهشوندگان 4 و 9 به همپوشی میان مبانی فلسفی و زیباییشناسی اعتقاد دارند و بهنوعی زیباییشناسی را زیرمجموعۀ مبانی فلسفی میدانند. مصاحبهشوندۀ 1 معتقد است زیباییشناسی محتوایی بسیار مهم است و در کشور ما که محتوای نظری بیش از عملی است، باید به فکر غنای محتوای نظری باشیم و یکی از راههای عمقبخشیدن به محتوای نظری گنجاندن مباحث فلسفی در آن است.
در ارتباط با «زیباییشناسی»، همانطور که در مبانی فلسفی توضیح داده شد، برخی به همپوشی این مفهوم اعتقاد دارند؛ ولی مصاحبهشوندگان 1، 2، 3، 11 و 12 باور دارند در مجموع، زیباییشناسی با گسترهای وسیع در تمام حوزههای محتوایی، از هنرهای تجسمی گرفته تا موسیقی و هنرهای نمایشی، باید به صورت جداگانه در کتابهای درسی و سایر منابع محتوایی به دانشآموزان عرضه شود.
در ارتباط با «تأثیرپذیرفتن از بافت اجتماعی»، ملاحظه میشود مصاحبهشوندگان 1، 2، 3، 9، 18، 20، 22 و 25، هر کدام بهنوعی بر ارتباط بین هنر و مسائل اجتماعی تأکید کردهاند و مصاحبهشوندۀ 3 در این باره گفته است: «مهمترین رسالت هنر بیان دردهای جامعه است. چنانچه هنری نتواند دردهای جامعه را بیان کند، دیر یا زود از بین میرود؛ از این رو، برای ماندگاری یک هنر، ارتباط آن با جامعهای که در آن متولد شده است الزامی است. از همین رو، باید در سنین کم، مثلاً همین دورۀ اول متوسطه، دانشآموزان را با این ارتباط آشنا کنیم.»
در رابطه با «استناد به میراث فرهنگی و تاریخی»، مصاحبهشوندگان 1، 2 و 3 بر ارتباط تنگاتنگ بین فرهنگ و تاریخ هر کشوری با مباحث هنری آن کشور تأکید کردهاند. مصاحبهشوندۀ 12 بیان کرده است یکی از محورهای آموزش برای نوجوانان را ارتباط بین فرهنگ ایرانی با سبکهای نقاشی، به ویژه نقاشی ایرانی مانند نگارگری یا گل و مرغ پدید میآورد و مصاحبهشوندۀ 25 برقراری این ارتباط را عاملی برای نزدیکشدن نوجوانان به فرهنگی و تاریخ ملی میداند و معتقد است اگر چنین ارتباطی به شکل درست شکل بگیرد، مانع از گرایش نوجوانان به فرهنگ غربی میشود.
ب: نظرسنجی از دبیران هنر
این بخش قسمت کمی از پژوهش حاضر را شامل میشود و به نظرخواهی از دبیران هنر دورۀ اول متوسطه دربارۀ ویژگیهای محتوای برنامۀ درسی هنر اختصاص دارد. نتایج این نظرخواهی در جدول (4) ارائه شده است و در ادامه، ارتباط بین اطلاعات دموگرافیک و نتایج نظرخواهی در قالب جدولهای (6)، (7)، (8) و (9) نمایش داده شده است.
جدول 4: میانگین، انحراف معیار، آزمون t و رتبهبندی مرتبط با ویژگیهای محتوای برنامۀ درسی هنر دورۀ اول متوسطه از دید دبیران هنر
Table 4: Mean, standard deviation, t-test, and ranking related to content features of the first year of secondary school art curriculum from the perspective of art teachers
|
ردیف |
ویژگیها |
میانگین |
انحراف معیار |
t |
سطح معناداری |
میانگین رتبهبندی |
رتبه |
|
1 |
مخاطبمحوری اثر هنری |
08/3 |
37/1 |
939/0 |
349/0 |
38/5 |
دهم |
|
2 |
تلفیق هنر با علوم و فناوری |
77/3 |
35/1 |
508/8 |
001/0 |
04/7 |
دوم |
|
3 |
نواندیشی زیباشناختی |
39/3 |
30/1 |
523/4 |
001/0 |
99/5 |
پنجم |
|
4 |
ارجنهادن به هنر |
75/3 |
36/1 |
169/8 |
001/0 |
06/7 |
اول |
|
5 |
احترامگذاشتن به تفاوتهای شخصی |
21/3 |
55/1 |
004/2 |
046/0 |
53/5 |
نهم |
|
6 |
بررسی و تحلیل آثار هنری |
44/3 |
36/1 |
853/4 |
001/0 |
05/6 |
چهارم |
|
7 |
مبانی فلسفی |
47/3 |
34/1 |
252/5 |
001/0 |
97/5 |
ششم |
|
8 |
زیباییشناسی |
46/3 |
52/1 |
488/4 |
001/0 |
88/5 |
هفتم |
|
9 |
تأثیرپذیری از بافت اجتماعی |
06/3 |
30/1 |
778/0 |
437/0 |
83/4 |
یازدهم |
|
10 |
استناد به میراث فرهنگی و تاریخی |
60/3 |
46/1 |
087/6 |
001/0 |
72/6 |
سوم |
|
11 |
خوب و مناسب بودن ویژگیهای محتوای فعلی درس هنر در ایران |
24/3 |
46/1 |
505/2 |
013/0 |
55/5 |
هشتم
|
یافتههای جدول (4) حاکی از آن است که سه ویژگی (ارجنهادن به هنر، تلفیق هنر با علوم و فناوری، استناد به میراث فرهنگی و تاریخی) بیشترین میانگین رتبهای را به خود اختصاص دادهاند و همچنین، مقدار t بهدستآمده برای این سه ویژگی از 96/1 بیشتر است که نشان میدهد این ویژگیها از حد متوسط بالاتر هستند و در مقابل، ویژگی (تأثیر از بافت اجتماعی) و (مخاطبمحوری اثر هنری) با مقدار t کمتر از 96/1 نشان میدهد این دو ویژگی در حد متوسط هستند و کمترین میانگین رتبهای را به خود اختصاص دادهاند.
جدول 5: مقایسۀ میانگین میزان اهمیت ویژگیهای محتوا در نظرسنجی از دبیران هنر با میانگین فرضی 3
Table 5: Comparing the average importance of content features in a survey of art teachers with the hypothetical average of 3
|
عنصر |
میانگین |
انحراف معیار |
انحراف از میانگین |
t |
درجۀ آزادی |
سطح معناداری |
|
محتوا |
41/3 |
03/1 |
070/0 |
879/5 |
217 |
001/0 |
بر اساس یافتههای جدول (5)، میانگین میزان اهمیت ویژگیهای محتوا در نظرسنجی از دبیران هنر 41/3 است. از آنجا که t محاسبهشده از t جدول بزرگتر است، میزان اهمیت ویژگیهای محتوا از دیدگاه دبیران هنر بیشتر از سطح متوسط است.
بررسی تفاوت بین نظرات پاسخگویان در ویژگیهای محتوا بر اساس جنسیت، تحصیلات و سابقۀ خدمت
در این بخش، نظرات بهدستآمده از دبیران هنر بر اساس مؤلفههای دموگرافیک (جنسیت، تحصیلات و سابقۀ خدمت) بهتفکیک بررسی میشود.
جدول 6: آزمون t مقایسۀ میانگین ویژگیهای محتوا برحسب جنسیت
Table 6: t-test comparing the average of content features by gender
|
گروه |
میانگین |
انحراف معیار |
t |
سطح معناداری |
|
زن |
38/3 |
11/1 |
683/0- |
496/0 |
|
مرد |
48/3 |
79/0 |
نتایج جدول (6) نشان میدهد بین نمرات ویژگیهای محتوا در زنان و مردان تفاوتی معنادار وجود ندارد؛ از این رو، جنسیت مدرس نمیتواند عاملی مؤثر در انتخاب ویژگیهای محتوا باشد.
جدول 7: آزمون تحلیل واریانس مقایسۀ میانگین ویژگیهای محتوا برحسب مدرک تحصیلی
Table 7: Analysis of variance (ANOVA) test comparing the mean content features by educational degree
|
گروه |
میانگین |
انحراف معیار |
F |
سطح معناداری |
|
دیپلم |
03/4 |
74/0 |
589/6 |
001/0 |
|
فوقدیپلم |
56/3 |
82/0 |
||
|
لیسانس |
28/3 |
18/1 |
||
|
فوقلیسانس و بالاتر |
17/3 |
95/0 |
نتایج جدول (7) نشان میدهد بین نمرات ویژگیهای محتوا در دبیران هنر با تحصیلات متفاوت، تفاوتی معنادار وجود دارد. نتایج آزمون زوجی به منظور تفاوت بین گروهها در جدول (8) آمده است.
جدول 8: مقایسۀ زوجی نمرات ویژگیهای محتوا برحسب تحصیلات
Table 8: Pairwise comparison of content features s by educational level
|
متغیر |
تحصیلات |
تحصیلات |
تفاوت میانگین |
معناداری |
|
محتوا |
دیپلم |
لیسانس |
750/0 |
002/0 |
|
فوقلیسانس و بالاتر |
866/0 |
001/0 |
نتایج جدول (8) نشان میدهد بین میانگین نمرات ویژگیهای محتوای دبیران هنر با مدرک دیپلم با دبیران هنر با مدارک لیسانس و فوقلیسانس و بالاتر تفاوت وجود دارد، پس میتوان دریافت تحصیلات عاملی تأثیرگذار بر انتخاب ویژگیهای محتواست.
جدول 9: آزمون تحلیل واریانس مقایسۀ میانگین ویژگیهای محتوا برحسب سابقۀ خدمت
Table 9: Analysis of variance test comparing the mean of content features by service experience
|
گروه |
میانگین |
انحراف معیار |
F |
سطح معناداری |
|
1 تا 10 سال |
64/3 |
03/1 |
739/1 |
178/0 |
|
11 تا 20 سال |
40/3 |
96/0 |
||
|
بیشتر از 20 سال |
29/3 |
09/1 |
نتایج جدول (9) نشان میدهد بین نمرات ویژگیهای محتوا در دبیران هنر با سابقۀ کار متفاوت، تفاوتی معنادار وجود ندارد و میتوان دریافت مؤلفۀ سابقۀ کاری نقشی در انتخاب ویژگیهای محتوا از سوی دبیران هنر نداشته است.
پرسش 2: مقایسۀ بین نظرات متخصصان حوزۀ پژوهش و دبیران هنر دربارۀ ویژگیهای محتوای برنامۀ درسی هنر چه نتایجی را در بر دارد؟
مقایسۀ دیدگاه متخصصان برنامۀ درسی و هنر با نظر دبیران هنر در رابطه با ویژگیهای محتوای برنامۀ درسی هنر تفاوتهایی جالب را در اولویتبندی نشان میدهد. متخصصان بر مخاطبمحوری اثر هنری، تلفیق هنر با علوم و فناوری و نواندیشی زیباییشناختی تأکید دارند که ریشه در رویکردهای نوین برنامهریزی درسی دارد؛ مخاطبمحوری بر تعامل پویا با فراگیران
تمرکز میکند، تلفیق با علوم و فناوری به ادغام دانش میانرشتهای توجه دارد و نواندیشی زیباییشناختی، بازآفرینی مفاهیم زیبایی را در چارچوب معاصر ترویج میدهد. در مقابل، دبیران هنر ارجنهادن به هنر، تلفیق هنر با علوم و فناوری (نقطۀ اشتراک دو گروه) و استناد به میراث فرهنگی و تاریخی را اولویت میدانند که نشاندهندۀ گرایش عملی و ریشهدار به حفظ هویت فرهنگی است؛ جایی که ارجنهادن به هنر جایگاه ذاتی آن را تقویت میکند و استناد به میراث پیوند آموزش با سنتهای بومی را تضمین میکند. این اشتراک در تلفیق هنر با علوم و فناوری پتانسیل همافزایی را برجسته میکند، اما تفاوتها بر لزوم تعادل میان نوآوری متخصصان و حفظ اصالت فرهنگی از نظر دبیران تأکید دارد تا برنامۀ درسی هنر هم آیندهنگرانه و هم ریشهدار باشد.
بحث و نتیجهگیری
در بخش کیفی پژوهش حاضر، نتایج بهدستآمده دربارۀ ویژگیهای محتوای درس هنر در دورۀ اول متوسطه از دیدگاه متخصصان حوزۀ پژوهش با نتایج پژوهشهای برخی از پژوهشگران همسو است. برای مثال، ویژگی «مخاطبمحوری» و ویژگی «تلفیق هنر با علوم و فناوری» با پژوهشهای آن و اون، سالم و همکاران و دوناهو و استوارت همسو است ( Ahn & Ohn, 2024; Salem et al., 2024; Donahue & Stuart, 2024) و ویژگی «نواندیشی زیباشناختی» با پژوهشهای آگیلرا و اورتیز-رویلا، دی ویت و همکاران، نروباسکا و ماکسیمچوک و والتون در یک راستاست ( Aguilera & Ortiz-Revilla, 2021; De Witte et al., 2021; Nerubasska & Maksymchuk, 2020; Walton, 2024). در مجموع، همسوییهای بیانشدۀ نشاندهندة اهمیت فراوان ویژگیهای یادشده در محتوای درس هنر هستند؛ برای مثال، قرارگرفتن خلاقیت در محتوای هنر تواناییهای شناختی دانشآموزان را افزایش میدهد و از رشد عاطفی آنها حمایت میکند، نوآوری را تقویت میکند و به دانشآموزان دید کلنگر میدهد. با اولویتدادن به خلاقیت در آموزش هنر، میتوان دانشآموزان را به مهارتهای ضروری برای زندگی آینده مجهز کرد. از سوی دیگر، چنانچه نواندیشی زیباشناختی در کنار محتوای کاربردی قرار گیرد، میتواند نتایجی مفید به همراه داشته باشد، زیرا محتوای کاربردی در هنر صرفاً بر زیباییشناسی تأکید نمیکند، بلکه به عملکرد، معنا و تأثیرات اجتماعی نیز اهمیت میدهد. این موارد موجب میشوند هنرهای کاربردی نقشی پررنگ در زندگی روزمرۀ دانشآموزان داشته باشند و تجربة هنری در کنار کارایی را برای آنان فراهم میکند.
یافتههای بخش کمّی پژوهش نیز در سه اولویت اول با سایر پژوهشها اشتراکاتی دارد؛ برای مثال، سه ویژگی «ارجنهادن به هنر»، «تلفیق هنر با علوم و فناوری» و «استناد به میراث فرهنگی و تاریخی» در پژوهشهای پیشین ( Walton, 2024; Basak & Yucel, 2024) نیز تأیید شدهاند. ارجنهادن به هنر باعث افزایش همدلی در دانشآموزان میشود و به دنبال آن، ارتباطات آنها را نیز تقویت میکند و قرارگرفتن در ارتباطات مثبت موجب سلامت روان دانشآموزان در دورۀ اول متوسطه میشود. پس انتخاب یک محتوای مناسب، علاوه بر جنبههای زیباییشناسی و مهارتی، میتواند بر روان دانشآموزان نیز اثرگذار باشد. گفتنی است، هنرها ابزاری مناسب برای حفظ و انتقال هویت فرهنگی هستند و زمانی که قدردانی از هنر در دانشآموزان پرورش یافت، مهارت ارتباط با میراث فرهنگی و تاریخی نیز فراهم میشود و دانشآموزان میتوانند با هویت فرهنگی خود ارتباط برقرار کنند و آن را به نسلهای بعدی خود انتقال دهند.
مهمترین دستاورد پژوهش حاضر اشاره به «تلفیق هنر با علوم و فناوری» است. ارتباط هنر با موضوعهای دیگر معمولاً تحت عناوین مختلف در برنامۀ درسی سایر کشورها و در مقالههای پژوهشی و پژوهشهای دانشگاهی به چشم میخورد؛ برای مثال، «ادغام هنر با موضوعهای مختلف»[1] ( Fatma, 2018; Goldberg, 2021)، «یادگیری در هنر و از طریق هنر»[2] (Tabor et al., 2023)، «روابط متقابل و ارتباط با موضوعهای دیگر»[3] (Ante, 2023) و «نقش هنر در آموزش» (Joshua, 2024)، از جملۀ عناوینی هستند که همگی بر اهمیت هنر در موضوعهای دیگر تأکید دارند و امروزه دیدگاهی جدید در ارتباط با ادغام محتوای هنری با سایر رشتهها پدید آمده است که با عنوان «علم، فناوری، مهندسی، هنر و ریاضیات»[4] شناخته میشود ( Makuvire et al., 2025; Yeomans et al., 2025; Souza & Ferreira, 2025). نقش هنر در روش (علم، فناوری، مهندسی، هنر و ریاضیات) به طرزی چشمگیر در افزایش نتایج آموزشی ضروری شناخته میشود؛ زیرا موجب میشود تفکر خلاق تقویت شود و مهارتهای ضروری توسعه یابند و همچنین، شکافهای آموزشی را پر و یادگیری بینرشتهای را تقویت میکند. در نهایت، باید اذعان داشت اهمیت و تأثیرگذاری هنر زمانی بیشتر میشود که محتوای هنری مناسب به دانشآموزان ارائه شود و چنانچه محتوای یادشده با سایر رشتهها تلفیق شود، راهی نو میگشاید و در کنار این تلفیق، باید بر مهارتهای عملی نیز تأکید ورزید تا قدرت خلق اثر هنری پدید آید و این قدرت چنانچه با خلاقیت مأنوس شود، خود بنیان هنری اصیل را میدهد و برای دستیابی به اصالت، نیاز به آگاهی از میراث فرهنگی و تاریخی مشهود است و زمانی دانشآموزان میتوانند این میراث را بهخوبی دریابند که قدردانی از هنر را آموخته باشند. امید است که دستاوردهای یادشده در حوزۀ محتوای هنری راهی را پیش روی علاقهمندان بگشایند.
در نهایت، پیشنهاد میشود:
پروژههای بینرشتهای در مدارس متوسطۀ اول در نظر گرفته شوند: طراحی پروژههایی که محتوای هنر را با علوم، فناوری و ریاضیات ترکیب کنند. برای مثال، دانشآموزان میتوانند از اصول هندسه برای طراحی آثار هنری یا مجسمهسازی استفاده کنند.
آموزش محتوای هنری بهصورت عملی: برگزاری کارگاههای عملی که در آنها دانشآموزان با ابزار و مواد مختلف آشنا شوند و بتوانند مهارتهای حسی و حرکتی خود را تقویت کنند.
محتوای پژوهشی-فرهنگی به عنوان تکلیف بینرشتهای در دروس مختلف دورۀ اول متوسطه گنجانده شود: تشویق دانشآموزان به پژوهش دربارۀ میراث فرهنگی و هنری ایران و تأثیر آن بر هنر معاصر. این فعالیت میتواند شامل پروژههای پژوهشی، ارائهها و نمایشگاهها باشد.
[1] Art Integration with Different Subjects
[2] Learning in and Through the Arts
[3] Interrelationships & Connections to Other Subjects
[4] steam
[1] Strauss & Corbin
[2] STEAM
)