نقش سواد رسانه‌ای والدین در تفکر انتقادی دانش‌آموزان دورۀ اول متوسطه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری برنامه ریزی درسی، گروه علوم تربیتی، دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران.

2 استادیار تکنولوژی آموزشی،گروه علوم تربیتی، دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران.

چکیده

پژوهش حاضر با هدف بررسی رابطۀ سواد رسانه‌ای و ویژگی‌های جمعیت‌شناختی والدین با تفکر انتقادی دانش‌آموزان دورۀ اول متوسطۀ شهرستان شهرضا در سال تحصیلی 1400-1399 صورت گرفته است. در این پژوهش از روش همبستگی که یکی از روش‌های پژوهش توصیفی است، استفاده‌ شد. جامعۀ آماری پژوهش کلیۀ دانش‌آموزان دورۀ اول متوسطۀ شهرستان شهرضا و والدین آنهاست که از طریق نمونه‌گیری تصادفی طبقه‌ای و با استفاده از فرمول کوکران، 684 دانش‌آموز دورۀ اول متوسطۀ شهرستان شهرضا و والدین آنها به‌عنوان نمونه انتخاب شدند. ابزار گردآوردی داده‌ها در این پژوهش پرسشنامۀ محقق‌ساختۀ سواد رسانه‌ای و پرسش‌نامۀ استاندارد تفکر انتقادی کالیفرنیا فرم ب بود. برای تجزیه و تحلیل داده‌ها از همبستگی پیرسون، خی دو و تحلیل رگرسیون با نرم‌افزار SPSS.26 استفاده‌ شد. یافته‌های پژوهش حاکی از آن بود که بین سواد رسانه‌ای والدین و تفکر انتقادی دانش‌آموزان دورۀ اول متوسطۀ شهرستان شهرضا رابطۀ معناداری هست. علاوه بر آن، بین سن و جنسیت والدین با تفکر انتقادی دانش‌آموزان دورۀ اول متوسطۀ شهرستان شهرضا رابطۀ معنادار وجود دارد؛ اما بین تحصیلات والدین و تفکر انتقادی دانش‌آموزان دورۀ اول متوسطۀ شهرستان شهرضا رابطۀ معنا‎داری نیست. نتایج پژوهش نشان‌دهندۀ آن بود که والدین پدر و والدین جوان‌تر در ایجاد نگاه نقادانه در فرزندان عملکرد بهتری دارند؛ همچنین سطح تحصیلات آکادمیک والدین تأثیری در تفکر انتقادی فرزندان ندارد.
 
 

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

The Role of Parents' Media Literacy in Critical Thinking of First year High School Students

نویسندگان [English]

  • Negar Sadat Tabataba 1
  • Sayedamin Azimi 2
1 PhD student of curriculum planning, Department of Education, Faculty of Education and Psychology, University of Isfahan, Isfahan, Iran.
2 Assistant professor of educational technology, Education Department, Faculty of education and psychology, university of Isfahan.Assistant Professor of educational technology, Department of Education, Faculty of Educational Sciences and Psychology, University of Isfahan, Isfahan, Iran.
چکیده [English]

The aim of this study was to investigate the relationship between media literacy and demographic characteristics of families with critical thinking of first grade high school students in Shahreza in the academic year 1399-1400. In this study، the correlation method، which is one of the descriptive research methods، was used. The statistical population of the study is all junior high school students in Shahreza and their parents. Through stratified random sampling and using Cochran's formula، 684 junior high school students in Shahreza and their parents. Were selected as a sample. Data collection tools in this study were a researcher-made media literacy questionnaire and the California Standard Critical Thinking Standard Questionnaire Form B. Pearson correlation، chi-square and regression analysis with SPSS.26 software were used to analyze the data. Findings indicated that there is a significant relationship between parents' media literacy and critical thinking of first year high school students in Shahreza. In addition، there is a significant relationship between age and gender of parents with critical thinking of first year high school students in Shahreza. But there is no significant relationship between parents' education and critical thinking of first year high school students in Shahreza. Therefore، the results of the study showed that fathers and younger parents have a better performance in creating a critical view in their children. Also، the parents' education has no effect on creating a critical view of the children.                                                                                                                                                         
 
Introduction
The reduction in parent-child communication time and the increase in interaction with new media necessitate the development of proper parenting skills, including media literacy skills in parents (Pakdaman Savoji et al., 2013). Media literacy helps individuals distinguish between truth and misinformation in media messages and enables them to use media critically. Conversations and discussions between parents and children create a foundation for strengthening critical thinking in children (Pratiwi et al., 2019; Nassiri, 2017). Critical thinking refers to the intelligent and purposeful use of abilities to interpret and evaluate diverse information (Topoglu, 2014). The widespread use of media among children, concerns about the lack of skills in distinguishing between reliable and unreliable information, and the existence of various research opinions regarding the vital role and potential of parents in helping children understand and interpret media content (Winterbottom Austin & Pinkleton, 2001; Barkin et al., 2006; Potter, 2010) have motivated researchers to conduct studies on the relationship between media literacy and the socio-demographic characteristics of parents with students' critical thinking. Based on this, the research questions are as follows:
Is there a significant relationship between parents' media literacy and students' critical thinking?
Is there a significant relationship between parents' socio-demographic characteristics and students' critical thinking?
 
Methodology
This study employed a descriptive-applied research design and utilized the correlation coefficient calculation method to answer the research questions. The statistical population consisted of 6,203 high school students and their parents in Shahreza city during the academic year 2020-2021. A sample of 684 individuals was selected using cluster random sampling based on Cochran's formula.
Data were collected using two researcher-developed media literacy questionnaires and a modified version of the California Critical Thinking Questionnaire Form B, developed by Facione and Facione in 1989-1990. The media literacy questionnaire included 45 items and 6 main subscales on a 5-point Likert scale, covering: 1) general questions on media literacy, 2) time of media usage, 3) evaluation of content comprehension, 4) awareness of hidden objectives, 5) critique of media messages, and 6) analysis of media messages. The face validity of the questionnaire was confirmed by five experts in the field of media literacy. The reliability of the questionnaire, assessed using Cronbach's alpha, ranged from 0.72 to 0.85 in different subscales.
The critical thinking questionnaire comprised 34 items and 5 sections, namely: 1) analysis, 2) evaluation, 3) inference, 4) inductive reasoning, and 5) deductive reasoning. The reliability of this questionnaire, assessed using Cronbach's alpha, ranged from 0.70 to 0.82 in different subscales.
 
Research Findings
To answer the first research question, linear regression analysis was employed. The results are presented in Table 1.
 
Table 1. Linear Regression Analysis of the Relationship between Media Literacy and Students' Critical Thinking




Model


Sum of squares


df


average of squares


Statistics f


Significance level


R


R2




Regression


243548.683


5


48709.737


322.008


0.001


0.839


0.704




Residual


102560.210


678


151.629


 


 


 


 




Total


346108.893


683


 


 


 


 


 




 
The results obtained from the calculation of regression analysis indicate that there is a significant relationship between parental media literacy and children's critical thinking at a significance level of 0.05. The correlation coefficient was found to be 0.704 (R2). The results of the Pearson correlation coefficient between media literacy and critical thinking are presented in Table 2.
 




Table 2 - Pearson Correlation Coefficients between Parental Media Literacy and Students' Critical Thinking




Critical Thinking Categories


Media Literacy


Sig




Interpretive Skills


0.26


0.001




Inferential Skills


0.82


0.001




Evaluative Skills


0.24


0.001




Inductive Reasoning


0.27


0.001




Deductive Reasoning


0.28


0.001




 
Based on the results obtained from Table 2, it can be concluded that the strongest relationship exists between parental media literacy and inferential skills, while the weakest relationship is observed with the component of evaluative skills.
To address the second research question, Pearson correlation and Chi-square tests were employed. The results are presented in Table 3.
 




Table 3 - Correlation Coefficients between Research Variables




 


 


Critical thinking




Age


Pearson Correlation


0.23




Statistical Significance


0.000




Education


Pearson Correlation


0.02




Statistical Significance


0.65




Gender


Pearson Correlation


144.8




Statistical Significance


0.000




 
The results of the correlation coefficients between demographic variables and students' critical thinking are as follows: age (r = 0.23, p < 0.01), education (r = 0.02, p < 0.01), and gender (χ2 = 8.144, p < 0.01). Therefore, there is a significant relationship between students' critical thinking and the demographic variables of parental age and gender. However, no significant relationship was found between parental education and students' critical thinking.
To further examine the impact of parental education on students' critical thinking, an analysis of variance (ANOVA) test was conducted. The results of this test can be observed in Table 4.






Table 4 - The Impact of Parental Education on Students' Level of Critical Thinking




Source of change


Sum of Squares


df


Mean Squares


F


Significance




Between group


102.33


5


20.46


0.89


0.48




Within-Group


15450.41


678


22.78


 


 




Sum


15552.73


68


 


 


 




 
According to the results of the analysis of variance (ANOVA) test, parental education is not significantly associated with the level of students' critical thinking (p > 0.05).
 
Discussion and Conclusion:
Based on the research findings, the level of parental media literacy has an impact on the critical thinking of their children. Parents who use a critical approach to media engagement have children who are more critical and sensitive to media content (Aslani et al., 2019). This finding highlights the importance of parental role modeling. Given the vastness of media platforms, society requires critical and active users to preserve its cultural and social values. Therefore, enhancing the level of media literacy among individuals in society is essential for the preservation of cultural and historical values. Furthermore, the research findings indicate that the younger the age of parents, the higher the level of critical thinking in their children. Young parents are more likely to be users of virtual spaces and have greater knowledge and awareness of contemporary technologies. They are more familiar with the risks and opportunities of the virtual world compared to older parents (Pakdaman Savoji et al., 2013; Karami Namivandi et al., 2018; Schmidt, 2015). However, the results did not show a significant relationship between parental education level and students' critical thinking. This finding confirms the difference between media literacy and academic education (Babapirali, 2018; Chitsaz, 2020; Shapiro & Salovey, 2011). Parents may have a high academic education level, such as a doctoral degree, but their media literacy level may be lower than parents with elementary education.
Moreover, based on the research findings, the gender of parents has an influence on the level of critical thinking in their children. Fathers play a more significant role in their children's critical thinking compared to mothers. Studies conducted in Iran have shown that men have greater access to the internet compared to women. Women tend to use media more for entertainment purposes and for communication and interaction with friends and family, while men use media for daily news and social and political discussions (Mirfardi & Valinezhad, 2018; Armen et al., 2015; Kalantari et al., 2013). Therefore, fathers are more engaged in media spaces and strive to analyze all aspects of the information received. They are also more informed about the risks and accuracy of information and try to transfer their critical perspective on media to their children.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Media literacy
  • critical thinking
  • parents
  • students
  • first year of high school

اصل مقاله

 یکی از وقایع اجتناب‌ناپذیر در عصر امروز این است که رسانه‌ها برای ورود به دنیای انسان‌ها منتظر دعوت‌نامه نمی‌مانند، بلکه پیام‌های خود را به دنیای انسان‌ها تحمیل می‌کنند (فاطمی، 1397). در عصر حاضر رسانه‌ها بیشتر از والدین در شکل‌گیری شخصیت، افکار و رفتارهای فرزندان ایفای نقش می‌کنند. کودکان در سنین پایین با رسانه‌ها و محتواهای مختلفی مواجه می‎شوند که متناسب با سن آنها طراحی نشده است. از طرفی نوجوانان نیز زمان بسیار زیادی را با رسانه‌ها سپری می‎کنند (Steinbrink & Cook, 2003). در کنار این موارد کاهش گفتگوی والدین با همدیگر و با کودکان در جامعۀ امروز و افزایش زمان تعامل با رسانه‌های جدید مانند تبلت، موبایل و اینترنت (فاطمی، 1397) باعث شده است، والدین به غول فرهنگ صنعتی سرمایه‌داری رسانه‌ها اجازه دهند، فرزندانشان را ببلعند و هویت آنها را به همان چیزی تبدیل کنند که در خدمت منافع آنها باشد (DeGaetano, 2004/1393)؛ درنتیجۀ چنین رویدادهایی مشکلاتی در شخصیت و رفتار فرزندان و به‌ویژه نوجوانان ایجاد می‎شود. والدین در دنیای امروز تنها با تسلط بر مهارت‌های پایه‌ای و ابتدایی گذشته همچون نقش مدیریتی در خانواده و کنترل نسبی فرزندان در سطح سواد عامه نمی‌توانند به‌عنوان والدین موفق عمل کنند. تربیت درست فرزندان مستلزم گسترش مهارت‌هایی ازجمله سواد رسانه‌ای و نظارت و کنترل هدفمندانه بر اهداف رسانه‌ها است (پاکدامن‌ساوجی، 1391). سواد رسانه‌ای به‌عنوان توانایی دسترسی، تحلیل، ارزیابی و تولید اطلاعات در قالب‌های متنوع رسانه‌ای شامل پیام‌های چاپی و غیر چاپی تعریف شده است (Shapiro & Celot, 2011). به‌عبارتی، سواد رسانه‌ای به افراد کمک می‌کند تا تفاوت بین حقیقت و مغالطه را در پیام‌های رسانه‌ای تشخیص دهند و با نگاه انتقادی از رسانه‌ها استفاده کنند. به این ترتیب، تحت تأثیر پیام‌های مخرب و بی‌اعتبار رسانه‌های مختلف قرار نمی‌گیرند (طلوعی، 1391؛ Silverblatt et al., 2014; Ofcom, 2019; Potter, 2013; Oneill, 2010; Dubey-Jhaveri & Cheung, 2016;؛ نصیری، 1396). درحقیقت سواد رسانه‌ای پادزهری است که والدین از طریق آن فرزندان را در مقابله با آسیب‌های رسانه‌ای مقاوم و نقاد می‌کنند (سلیمانی و همکاران، 1399؛ فاطمی، 1397؛ نصیری، 1396؛ Potter, 2010).  یکی دیگر از افرادی که به مقولۀ سواد رسانه‎ای توجه کرده و نظریۀ ارائه داده، الیزابت تامن است. در این نظریه سواد رسانه‎ای همانند فیلتری است که پیام‎ها از آن عبور می‎کنند و غربال می‎شوند (Thoman & Jolls, 2005). براساس این نظریه سواد رسانه‎ای به سه لایۀ استفاده از رسانه‎ها، توجه به جنبه‎های نامحسوس و مشاهدۀ انتقادی رسانه‎ها تقسیم می‎شود. در تعریف هابز برخورد با رسانه‎های مختلف از یک نظام تفسیری و ترجیحی در افراد تأثیر می‎پذیرد و به داوری‎های ذهنی و اخلاقی دربارۀ رسانه یا پیام آن می‎انجامد (Hobbs, 2017). ازنظر لینگوستون این نوع نگاه به سواد رسانه‎ای به حس مسئولیت‎پذیری بیشتر در افراد می‌انجامد (Livingstone, 2014). لی و همکاران با ارائۀ مدل سواد رسانه‌ای تلاش کردند، مراحل کسب سواد رسانه‌ای را توضیح دهند (Lee et al., 2015). در الگوی لی و همکاران هر مخاطب در ابتدا، برای دریافت سواد رسانه‌ای مصرف‌کننده است؛ یعنی باید مسیر مصرف عادی و سپس مصرف انتقادی را طی کند. در مرحلۀ بعد، در صورت وجود علاقه و کسب توانمندی بیشتر ضمن مصرف رسانه به مرحلۀ زایشی و تولیدی ورود پیدا می‎کند. در این مرحله نیز در ابتدا، فقط تولید‌کننده خواهد بود و در ادامه، در صورت برخورداری از تفکر انتقادی به تولید و مصرف رسانه از نوع انتقادی دست پیدا می‌کند (انصاری و همکاران، 1400). البته این امر نیازمند اصلاح زیرساخت‎های نامناسب موجود و فراهم‌کردن زیرساخت‌های جدید مورد‌نیاز است (عزیزی و همکاران، 1401).

تعاملات سازنده باید در فضای خانه افزایش یابد و والدین و فرزندان دربارۀ محتوای رسانه‌ها و صدق و کذب آن گفتگو کنند؛ وگرنه فرزندان سطحی‎نگر و منفعل تربیت خواهند شد (نصیری، 1396؛ Pratiwi et al., 2019). گفتگو و تبادل‌نظر زمینۀ تقویت تفکر انتقادی را در فرزندان ایجاد می‎‌کند. تفکر انتقادی به معنای استفادۀ هوشمندانه و هدفمند از توانایی‌ها برای تفسیر و ارزیابی درست اطلاعات مختلف است (Topoğlu, 2014).  ازنظر بروان و کلی تفکر انتقادی عبارت است از آزمایش فرضیه‎ها و راه‌حل‎های پیشنهادی برای حل مسائل زندگی. آنها تفکر انتقادی را فرآیند قضاوت خودنظم‌دهی شده و هدف‌دار می‎دانند که به شواهد، زمینه، مفاهیم، روش‎ها و معیارها توجه دارد (Browne & Keeley, 2007). تفکر انتقادی دارای مؤلفه‌های گوناگونی است و عناصر مختلفی برای تفکر انتقادی در نظر گرفته شده است. به‌طور کلی این عناصر عبارت‌اند از: سؤال‌کردن، ارزیابی شواهد و اظهارات، استدلال، تفسیر، تجزیه و تحلیل، استنباط، قضاوت صحیح دربارۀ مسائل، ارزشیابی، آشکارسازی و خودتنظیمی جزء مهارت‌های تفکر نقادانه محسوب شده است (Browne and  Keeley, 2007 Facione and  Facione,1994; ).

 افراد دارای مهارت‌های تفکر انتقادی درک بهتری از اطلاعات رسانه‌ها دارند، کیفیت اطلاعات را ارزیابی می‌کنند و مفروضات آن را به چالش می‌کشند (موسویان و همکاران، 1396; Dubey-Jhaveri & Cheung, 2016; Johnson, 2013; Wade, 2014; Scheibe & Rogow, 2015). درواقع، تفکر انتقادی یکی از مهم‌ترین اصول آموزشی هر کشور است (Edwards, 2007 Meyers, 1986/1383; Giraldo-Garccia & Alotebi, 2015;) و هر کشوری برای دستیابی به رشد و شکوفایی به افرادی با تفکر انتقادی بالا نیاز دارد؛ زیرا این نوع تفکر افراد جامعه را قادر خواهد ساخت، دنیای اطراف خود را با دقت و مهارت بیشتری تحلیل و شناسایی کنند (Dwyer et al., 2014) و برای دستیابی به پیشرفت و حل مشکلات گام‎های مؤثر بردارند (Gul et al., 2010).

اما نکتۀ مهم این است که آیا والدین می‌توانند تفکر انتقادی را در فرزندان خود به وجود آورند؟ آیا والدینی که سواد رسانه‌ای دارند، قادر هستند، فرزندان منتقد و متفکری تربیت کنند؟ گسترش استفاده از رسانه‌ها در میان فرزندان و نگرانی در زمینۀ کمبود مهارت در تمییز بین اطلاعات معتبر و غیر معتبر از یک سو و وجود نظرات پژوهشی مختلف در زمینۀ نقش حیاتی و بالقوۀ والدین در کمک به فرزندان برای درک و تفسیر محتوای رسانه‌ها (Weintraub Austin & Pinkleton, 2001; Barkin et al., 2006; Potter, 2010) انگیزۀ پژوهشگران را به انجام پژوهش در زمینۀ بررسی رابطۀ سواد ‎رسانه‌ای و ویژگی‌های جمعیت‌شناختی والدین با تفکر انتقادی دانش‌آموزان تقویت کرد. از آنجایی‎ که امروزه با توجه به نفوذ اینترنت و همه‌گیر‌شدن رسانه‌های مجازی دانش‌آموزان بخش زیادی از فعالیت‌های روزمره و آموزشی خود را در رسانه‌های مختلف انجام می‌دهند، این استفاده اگر با اندیشه، مدیریت و تدابیر حساب‌شده صورت نگیرد، تأثیرات نامطلوب روحی، جسمی و اخلاقی برای دانش‎آموزان و دانشجویان خواهد داشت (سراجی و همکاران، 1398). در بیشتر مواقع سطح سواد رسانه‌ای والدین از معلمان و متخصصان آموزشی پایین‌تر است؛ زیرا والدین تصور می‌کنند، مدارس و نظام آموزشی مسئول تربیت منتقدانۀ فرزندان در دنیای رسانه‌ها هستند (Rich, 2014)؛ همچنین بسیاری از والدین براساس تجربیات شخصی خود، نه براساس مهارت به آموزش فرزندان توجه می‌کنند (Potter, 2010)؛ بنابراین با توجه به ماهیت اثرگذار رسانه‌ها در جهان امروز به‌ویژه در سطح فرهنگی خانواده‌ها باید از طریق ارتقای سواد رسانه‌ای خود و داشتن نگاه نقادانه (سلطانیان و همکاران، 1401) بتوانند رسانه‌های مختلف را در خدمت ارزش‌های انسانی درآورند و به بهبود مناسبات انسانی در خانواده کمک کنند. توجه ویژه به سواد رسانه‌ای به انتخاب و استفادۀ آگاهانۀ خانواده‌ها از رسانه‌ها کمک می‌کند و موجب می‌شود، والدین در انتخاب هر رسانه و کالای فرهنگی به میزان سودمندی تربیتی آن و ویژگی‌های رشدی فرزندان توجه کنند (محمدرجبی، 1397؛ Potter, 2010)؛ اما لازم است، در ابتدا، تفکر انتقادی یعنی نگاه تیزبینانه و انتقادی در فرزندان نسبت به کلیۀ امور زندگی فردی و اجتماعی‌شان رشد و پرورش یابد (Ocak et al., 2016). بر همین اساس سؤال اصلی که این پژوهش به آن توجه کرده، این است که آیا بین سواد رسانه‌ای و ویژگی‌های جمعیت‌شناختی والدین با تفکر انتقادی دانش‌آموزان رابطه وجود دارد؟

در ادامه، برخی از پژوهش‎های مرتبط با سؤال پژوهش معرفی می‎‌شوند:

نتایج تحقیق عجم و یعقوبی (1399)، با عنوان «بررسی تأثیر میزان سواد رسانه‌ای معلمان با گرایش به تفکر انتقادی آنان» حاکی از آن بود که بین سواد رسانه‌ای دبیران آموزش و پرورش با توسعۀ تفکر انتقادی رابطۀ معنادار و تأثیر مثبتی وجود دارد.

نتایج پژوهش سراجی و همکاران (1398) تحت عنوان «رابطۀ میزان سواد رسانه‌ای با تفکر انتقادی دانشجویان» نشان‌دهندۀ آن بود که بین سواد رسانه‌ای و تفکر انتقادی دانشجویان رابطۀ مستقیم وجود دارد. به عبارت دیگر، هرچه میزان سواد رسانه‌‌ای افزایش پیدا کند، تفکر انتقادی نیز افزایش پیدا خواهد کرد و اگر سطح مهارت سواد رسانه‌ای پایین‌تر باشد، تفکر انتقادی دانشجویان نیز در سطح پایینی خواهد بود؛ همچنین مشخص شد، همۀ مؤلفه‌‌های سواد رسانه‌ای (دسترسی به رسانه‌ها، مهارت استفاده از رسانه‎ها، فهم انتقادی از رسانه‌ها و تولید پیام) توانایی پیش‌بینی میزان تفکر انتقادی دانشجویان را دارند.

علیزاده و همکاران (1397)، تحقیقی با عنوان «بررسی تأثیر آموزش سواد رسانه‌ای بر مهارت‌های تفکر انتقادی دانش‌آموزان پایۀ هشتم متوسطه در شهرستان ارومیه» انجام دادند. نتایج پژوهش آنها نشان‌دهندۀ آن بود که آموزش سواد رسانه‌ای بر هر پنج مهارت تفکر انتقادی (تحلیل، استنباط، ارزشیابی، استقرا و قیاس) در بین دانش‌آموزان مؤثر بوده است.

حاجی‎زاده و حاجی‎زاده شبانی (1396) در تحقیقی با عنوان «سواد رسانه‌‌ای، تفکر انتقادی و نقش خانواده» سواد رسانه‌‌ای، تفکر انتقادی و نقش خانواده را بررسی کردند. نتایج این پژوهش نشان‌دهندۀ آن بود که سواد رسانه‌‌ای به فرد اجازه می‌دهد، با دنیای اطلاعات در تعامل باشد و هوشمندانه نیازهای اطلاعاتی خود را شناسایی، جستجو و بهره‌‎برداری کند.

نتایج مطالعۀ نصیری و همکاران (1395) با عنوان «آموزش سواد رسانه‌‌ای به دانش‌آموزان پایۀ ششم با رویکردی بر تفکر انتقادی» نشان داد، دانش‌آموزان گروه آزمایش نسبت به دانش‌آموزان گروه کنترل با توجه به آموزش‌هایی که به آنان ارائه شد، در مهارت‌های استفاده از رسانه‌‌ها، تجزیه ‌و تحلیل پیام‌های رسانه‌ای، توانایی تولید و ارسال پیام‌های رسانه‌‌ای و تفکر انتقادی در استفاده از رسانه‌‌ها در سطح بالاتری از مهارت سواد رسانه‌‌ای قرار گرفتند.

آرت پژوهشی تحت عنوان «سواد رسانه‌ای و تفکر انتقادی» انجام داد و به این نتیجه رسید که تجزیه ‌و تحلیل پیام‌های رسانه‌ها مهارت دانش‌آموزان را در خواندن، مشاهده و گوش‌دادن به متون چاپی، صوتی و تصویری، تجزیه ‌و تحلیل پیام و تفسیر و نوشتن بهبود می‌بخشد. علاوه بر این، باید تأکید کرد که رشتۀ سواد رسانه‌ای غیرسیاسی است. مربیان سواد رسانه‌‌ای به مردم می‌آموزند که چگونه فکر کنند، نه اینکه دربارۀ چه چیزی فکر کنند (Art, 2018). راسموسن و همکاران پژوهشی تحت عنوان «پیش‌بینی رفتارهای میانجیگری والدین: تأثیر مستقیم و غیرمستقیم تفکر انتقادی والدین دربارۀ رسانه‌ها و نگرش‌ها دربارۀ تعاملات والدین و کودک» انجام دادند. آنها در این پژوهش بیان می‌کنند، بسیاری از والدین قادر به برقراری ارتباط متقابل با فرزندان خود دربارۀ محتوای رسانه‌ای نیستند و تحقیقات گذشته درگیری والدین را در رفتارهای مراقبتی با فرزندان شناسایی کرده است (Rasmussen et al., 2016). این یافته‌ها حاکی از آن است که برنامه‌‌های سواد رسانه‌ای با هدف بهبود تفکر انتقادی والدین دربارۀ رسانه‌‌ها ممکن است راهی مؤثر برای تغییر پاسخ کودکان به استفاده از رسانه‌ها باشد.

همان‌طور که در پیشینۀ پژوهش‎های انجام‌شده مشاهده می‎شود، تاکنون پژوهشی که به‌طور مستقیم نقش سواد رسانه‎ای والدین و ویژگی‎های جمعیت‌شناختی آنها را در تفکر انتقادی دانش‎آموزان متوسطه بررسی کند، انجام نشده است. پژوهش‎های قبلی اغلب نقش والدین را به‌عنوان یک میانجی در تفکر انتقادی بررسی کرده‎اند؛ همچنین بیشتر پژوهش‎های انجام‌شده در این زمینه بر تفکر انتقادی دانشجویان متمرکز بوده‎اند. در پژوهش حاضر با توجه به اهمیت سنین نوجوانی و امکان رشد مهارت‎های تفکر انتقادی در این مرحلۀ سنی رابطۀ میزان سواد رسانه‎ای والدین و ویژگی‎های جمعیت‌شناختی آنان بر تفکر انتقادی دانش‎آموزان متوسطۀ اول به‌طور خاص موردتوجه قرار گرفته است. بر این اساس سؤال‌هایی که در این پژوهش به آنها پاسخ داده می‌شوند، عبارت‌اند از:

1ـ آیا بین سواد رسانه‌ای والدین و تفکر انتقادی دانش‌آموزان دورۀ اول متوسطۀ شهرستان شهرضا رابطۀ معنادار وجود دارد؟

2ـ آیا بین ویژگی‌های جمعیت‌شناختی والدین (سن، جنس و تحصیلات) و تفکر انتقادی دانش‌آموزان دورۀ اول متوسطۀ شهرستان شهرضا رابطۀ معنادار وجود دارد؟

 

روش‌شناسی پژوهش

 روش، جامعه و نمونۀ آماری: با توجه به ماهیت موضوع و اهداف پژوهش حاضر از روش پژوهش همبستگی که یکی از روش‌های پژوهش توصیفی است، استفاده‌ شده است. این پژوهش بر مبنای هدف جزء پژوهش‌های کاربردی است. به این دلیل پژوهش از نوع توصیفی است که هدف محقق از انجام این پژوهش بررسی سطوح سواد رسانه‌ای و تفکر انتقادی در مخاطبان بوده است و از این جهت که رابطۀ بین سواد رسانه‌ای والدین و تفکر انتقادی دانش‌آموزان بررسی شد، این پژوهش از نوع همبستگی است. با توجه به اینکه نوجوانی دوران به‌شدت حساسی است و فرزندان در این سن تحت تأثیر نظرات هم‌گروهی‎ها و رسانه‏های مختلف قرار دارند، دانش‎آموزان دورۀ اول متوسطه به‌عنوان نمونۀ پژوهشی در نظر گرفته شد؛ بنابراین جامعۀ آماری این پژوهش را دانش‌آموزان دورۀ اول متوسطۀ شهرستان شهرضا و والدین آنها در سال تحصیلی 1400-1399 تشکیل دادند. درمجموع 6203 نفر دانش‌آموز دورۀ اول متوسطه به‌همراه والدین آنها به‌عنوان جامعۀ آماری پژوهش تعیین شدند که از طریق فرمول کوکران و با توجه به تعداد نمونه (6203 نفر)، 684 نفر از دانش‌آموزان دورۀ اول متوسطۀ شهرستان شهرضا و والدین آنها با استفاده از روش نمونه‎گیری تصادفی خوشه‎ای به‌عنوان نمونه انتخاب شدند.

 

ابزار گردآوری داده‌ها: برای گردآوری داده‌ها از دو پرسش‌نامه به شرح زیر استفاده شده است:

1ـ پرسش‌نامۀ سواد رسانه: در این پژوهش با توجه به اینکه پرسش‌نامه‎های موجود در حوزۀ سواد رسانه‎ای با نیازهای پژوهش حاضر تناسب کافی نداشتند، از پرسش‌نامۀ سواد رسانه‎ای محقق‌ساخته استفاده شد. برای ساخت این پرسش‌نامه، از پرسش‌نامه‌های موجود و ادبیات پژوهشی موجود بهره گرفته شد. این پرسش‌نامه 45 سؤال و 6 زیرمؤلفه دارد که شامل: 1. سؤال‌های کلی در ارتباط با سواد رسانه‌ای؛ 2. زمان استفاده از رسانه؛ 3. ارزیابی درک محتوا؛ 4. آگاهی از اهداف پنهان؛ 5. نقد پیام‌های رسانه‌ای؛ 6. تجزیه و تحلیل پیام‌های رسانه‌ای است که پاسخ‌دهندگان پاسخ مدنظر خود را در طیف 5 درجه‌ای لیکرت انتخاب می‌کردند. روایی صوری پرسش‌نامه از سوی 5 تن از متخصصان حوزۀ سواد رسانه‏ای تأیید شد. به‌منظور ارزیابی پایایی پرسش‌نامۀ سواد رسانه‌ای از روش آلفای کرونباخ استفاده شد که نتایج آن در جدول (1) ارائه شده است.

جدول 1: پایایی پرسش‌نامۀ سواد رسانه‌ای

متغیر

پایایی

سواد رسانه‌ای

76/0

مؤلفه‌های سواد رسانه‌ای

سؤال‌های کلی سواد رسانه

79/0

زمان استفاده از رسانه

76/0

ارزیابی درک محتوا

72/0

آگاهی از اهداف پنهان

82/0

نقد پیام‌های رسانه‌ای

76/0

تجزیه و تحلیل پیام‌های رسانه‌ای

85/0

 

 

 

 

 

 

 

 

 

همان‌طور که در جدول (1) مشاهده می‎شود، پایایی حیطه‌های مختلف و کل سؤال‌های پرسش‌نامه بیش از 70 صدم است که این حد از پایایی نشان از اعتبار پرسش‌نامه دارد.

2ـ پرسش‌نامۀ تفکر انتقادی

برای سنجش تفکر انتقادی دانش‌آموزان دبیرستانی از فرم ب اصلاح‌شده پرسش‌نامۀ تفکر انتقادی کالیفرنیا استفاده شده که در سال‌های1990-1989 توسط فاسیون و فاسیون ساخته شده است. این پرسش‌نامه دارای 34 گویه و 5 بخش است که عبارت‌اند از: تجزیه و تحلیل، ارزشیابی، استنباط، استدلال استقرایی و قیاسی. برخی از گویه‌های این پرسش‌نامه چهار گزینه‌ای و برخی پنج گزینه‌ای هستند. این پرسش‌نامه ابزاری کاربردی برای ارزیابی مهارت‌های انتقادی است (Facione & Facione, 1994). به‌منظور درک بهتر گویه‎های پرسش‌نامه از سوی دانش‎آموزان گویه‌های آن تا حد امکان با عبارت‌های قابل‌فهم روان‌سازی شد. برای ارزیابی پایایی پرسش‌نامۀ تفکر انتقادی کالیفرنیا از روش آلفای کرونباخ استفاده شد که نتایج آن در جدول (2) ارائه شده است.

 

جدول 2: پایایی پرسش‌نامۀ تفکر انتقادی

متغیر

پایایی

تفکر انتقادی

84/0

مؤلفه‌های تفکر انتقادی

مهارت‌های تفسیری

71/0

مهارت‌های استنباطی

76/0

مهارت‌های ارزشیابی

82/0

استدلال استقرایی

70/0

استدلال قیاسی

78/0

 

 

یافته‌های پژوهش

ابتدا، برخی از ویژگی‌های جمعیت‎شناختی نمونۀ پژوهش ارائه و سپس یافته بر مبنای سؤال‎های پژوهش ارائه می‎‌شود.

تعداد والدین شرکت‎کننده در این پژوهش شامل 684 نفر بود که از این تعداد 183 نفر مرد و 501 نفر زن بودند؛ همچنین تعداد دانش‎آموزان شرکت‎کننده نیز 684 نفر بود که از این تعداد 341 دانش‎آموز دختر و 343 دانش‎آموز پسر بودند. در جدول‎های شمارۀ 3، 4 و 5 فراوانی و درصد مربوط به سن و تحصیلات والدین و سن دانش آموزان آورده شده است.

 

جدول 3: توزیع فراوانی حجم نمونه براساس سن والدین

سن والدین

فراوانی

درصد

35-31

17

5/2

40-36

145

2/21

45-41

258

7/37

50-46

161

5/23

55-51

65

5/9

60-56

38

5/5

 

جدول 4: توزیع فراوانی حجم نمونه براساس تحصیلات والدین

تحصیلات والدین

فراوانی

درصد

زیر دیپلم

78

4/11

دیپلم

113

5/16

فوق دیپلم

155

7/22

کارشناسی

226

33

کارشناسی ارشد

92

5/13

دکترا

20

9/2

 

 جدول 5:  توزیع فراوانی حجم نمونه براساس سن دانش‌آموزان

سن دانش‌آموزان

فراوانی

درصد

12

108

8/15

13

169

7/24

14

237

6/34

15

170

9/24

کل

684

100

 

سؤال اول پژوهش: آیا بین سواد رسانه‌ای خانواده‌ها و تفکر انتقادی دانش‌آموزان دورۀ اول متوسطۀ شهرستان شهرضا رابطۀ معنادار وجود دارد؟

برای بررسی رابطۀ بین سواد رسانه‎ای خانواده‎ها و تفکر انتقادی دانش‎آموزان دورۀ اول متوسطۀ شهرستان شهرضا از تحلیل رگرسیون خطی استفاده شده است. خلاصۀ نتایج به‌دست‌آمده از این آزمون در جدول (6) آمده است.

 

جدول 6:  تحلیل رگرسیون خطی رابطۀ سواد رسانه‎ای و تفکر انتقادی دانش‎آموزان

مدل

مجموع مربعات

درجۀ آزادی

میانگین مربعات

آمارۀ f

سطح معناداری

R

R2

رگرسیون

683/243548

5

737/48709

008/322

001/0

839/0

704/0

باقیمانده

210/102560

678

269/151

 

 

 

 

کل

893/346108

683

 

 

 

 

 

 

نتایج به‌دست‌آمده از محاسبۀ تحلیل رگرسیون نشان‌دهندۀ آن است که سواد رسانه‏‏ای والدین بر تفکر انتقادی فرزندان اثرگذار است. آمارۀf  در سطح 05/0 معنا‎دار است؛ بنابراین میزان تفکر انتقادی فرزندان از طریق سواد رسانه‎ای والدین پیش‌بینی می‌شود. مقدار ضریب همبستگی =0.704 R2 نشان‌دهندۀ آن است که 70 درصد از تغییرات در تفکر انتقادی فرزندان ناشی از سطح سواد رسانه‏ای والدین است.

میزان ضریب همبستگی پیرسون بین سواد رسانه‏ای و تفکر انتقادی به‌صورت مفصل در جدول (7) نشان داده شده است.

جدول 7: ضریب همبستگی پیرسون بین سواد رسانه‏ای والدین و تفکر انتقادی دانش‏آموزان

مؤلفه‌های تفکر انتقادی

سواد رسانه‌ای

Sig

مهارت‌های تفسیری

26/0

001/0

مهارت‌های استنباطی

82/0

001/0

مهارت‌های ارزشیابی

24/0

001/0

استدلال استقرایی

27/0

001/0

استدلال قیاسی

28/0

001/0

 

براساس نتایج به‌دست‌آمده از جدول (7) گفته می‌شود، بیشترین رابطه بین سواد رسانه‏ای والدین با مؤلفه‏های تفکر انتقادی به مهارت‏های استنباطی و کمترین رابطه به مؤلفۀ مهارت‏های ارزشیابی مربوط است.

 سؤال دوم پژوهش: آیا بین ویژگی‌های جمعیت‌شناختی خانواده‌ها و تفکر انتقادی دانش‌آموزان دورۀ اول متوسطۀ شهرستان شهرضا رابطه وجود دارد؟ برای بررسی رابطۀ بین ویژگی‌های جمعیت‌شناختی خانواده‌ها (سن، تحصیلات و جنس) با تفکر انتقادی دانش‌آموزان دورۀ اول متوسطۀ شهرستان شهرضا به‌ترتیب از آزمون‌های پیرسون و خی دو استفاده شده است. خلاصۀ نتایج به‌دست‌آمده از این آزمون در جدول (8) آمده است.

 

جدول 8: ضرایب همبستگی بین متغیرهای پژوهش

 

 

تفکر انتقادی

سن

آمارۀ پیرسون

23/0

معناداری

000/0

تحصیلات

آمارۀ پیرسون

02/0

معناداری

65/0

جنسیت

آمارۀ کای دو

8/144

معناداری

000/0

                                                                                                             01/0 (**)P<

 با توجه به نتایج جدول (8) ضریب همبستگی بین متغیرهای جمعیت‌شناختی (سن، تحصیلات و جنس) با متغیر تفکر انتقادی دانش‌آموزان دورۀ اول متوسطۀ شهرستان شهرضا به‌ترتیب سن (23/0=r و 01/0>P)، تحصیلات (02/0=r و 01/0<P) و جنسیت (8/144=، 01/0>p) به دست آمده است؛ بنابراین این نتیجه حاصل می‌شود که بین تفکر انتقادی دانش‌آموزان با متغیرهای جمعیت‌شناختی سن و جنسیت خانواده ارتباط معنادار وجود دارد؛ ولی بین متغیر جمعیت‌شناختی، تحصیلات و تفکر انتقادی دانش‌آموزان ارتباط معناداری وجود ندارد.

به‌منظور بررسی دقیق‌تر تأثیر تحصیلات والدین در میزان تفکر انتقادی دانش‌آموزان از آزمون تحلیل واریانس استفاده شد. نتایج این آزمون در جدول (9) دیده می‌شود.

 

جدول 9: تأثیر تحصیلات والدین در میزان تفکر انتقادی دانش‌آموزان

منبع تغییرات

مجموع مجذروات

درجۀ آزادی

میانگین مجذورات

F

معناداری

بین گروهی

33/102

5

46/20

89/0

48/0

درون گروهی

41/15450

678

78/22

 

 

کل

73/15552

683

 

 

 

براساس نتایج آزمون تحلیل واریانس (جدول 9) تحصیلات والدین در میزان تفکر انتقادی دانش‌آموزان با 89/0 F= و سطح معناداری 48/0 نقش معناداری ندارد (P>0.05)؛ درنتیجه نیازی به مقایسه‌های چندگانه نیست.

 

بحث و نتیجه‎گیری

والدین به‌عنوان اولین مسئولان تربیتی فرزندان شناخته می‏شوند و مهم‌ترین نقش را در مهارت‏آموزی فرزندانشان ایفا می‏کنند. یکی از مباحثی که با توجه به افزایش میزان مصرف رسانه‏ها در بین اقشار مختلف جامعه موردتوجه است، این است که مخاطبان رسانه‏ها برخوردی منتقدانه با محتوای رسانه‏ها داشته باشند. به این معنی که هر نوع محتوای رسانه‌ای را براساس صحت و اعتبار محتوایی پذیرا شوند. در این میان والدین به‌عنوان الگوی فرزندان در استفاده از رسانه‌ها نقش کلیدی دارند. در پژوهش حاضر نقش ویژگی‏های جمعیت‌شناختی والدین و سطح سواد رسانه‏ای آنها بر تفکر انتقادی فرزندان موردتوجه و تمرکز قرار گرفته است. تفکر انتقادی ازجمله مهارت‏های پیش‌نیازی است که همۀ افراد جامعه و به‌ویژه نوجوانان برای برخورد با مسائل مختلف اجتماعی، سیاسی، فرهنگی و به‌ویژه رسانه‏ای به آن نیاز دارند. نتایج پژوهش نشان‌دهندۀ آن است که سطح سواد رسانه‌ای والدین بر تفکر انتقادی فرزندان اثرگذار است. این یافته با نتایج یافته‌های عجم و یعقوبی (1399)، سراجی و همکاران (1398)، علیزاده و همکاران (1397)، نصیری و همکاران (1395)، آرت (2018) و راسموسن و همکاران (2016) هم سو است. یافته‏های پژوهش‏های مختلف در این زمینه نشان داده است، والدینی که با نگاه انتقادی از رسانه‏های مختلف استفاده می‌کنند، فرزندانشان نیز با حساسیت بیشتری از محتوای رسانه‏ها بهره می‏گیرند و منتقدانه‏تر عمل می‏کنند. در مقابل هرچه والدین در مقابل رسانه‏ها منعطف‏تر باشند و تمام محتوای رسانه‏ها را بدون هیچ بحث و نقدی پذیرا باشند، فرزندانشان نیز در مقابل محتوای رسانه‏ها منفعل‏تر عمل می‏کنند (اصلانی و همکاران، 1398). این مسئله اهمیت نقش الگوسازی والدین را برای فرزندانشان بازگو می‌کند. طبیعی است که با توجه به حجم وسیع رسانه‏ها جامعه برای حفظ ارزش‌های فرهنگی اجتماعی خود نیازمند کاربران منتقد و فعال است، نه منفعل و آسیب‌پذیر؛ بنابراین ارتقای سطح سواد رسانه‏ای افراد جامعه از ضروریات ابقای ارزش‌های فرهنگی و تاریخی جامعه است.

به‌علاوه، با توجه به اینکه امروزه استفاده از گوشی‏های هوشمند در بین تمامی گروه‌های سنی رواج پیدا کرده است و بیشتر کاربران این گوشی‏ها حداقل در یک یا دو شبکۀ اجتماعی گسترده مانند واتس‌آپ یا تلگرام عضو هستند (خوش فر و میرزاخانی، 1397)، برای پژوهشگران جالب‌توجه بود که بدانند، آیا سن والدین در تفکر انتقادی فرزندان اثرگذار است یا خیر. نتایج نشان‌دهندۀ آن است که بین سن والدین و تفکر انتقادی فرزندان رابطۀ معنادار وجود دارد. هرچه میزان سن والدین کمتر باشد، تفکر انتقادی فرزندان بیشتر است. به نظر محققان این پژوهش، دلیل این امر به‌احتمال این است که والدین جوان با دانش و آگاهی بیشتری از فناوری‏های روز استفاده می‌کنند و اغلب کاربر فضای مجازی و با این فضا آشنا هستند. در صورتی که والدین سنین بالاتر به‌طور معمول کمتر در فضای مجازی حضور دارند، سطح سواد رسانه‎ای کمتری دارند و اغلب به‌اندازۀ والدین جوان بر مخاطرات و امکانات فضای مجازی مسلط نیستند. گفتنی است که بین سن والدین و تفکر انتقادی فرزندان رابطه وجود دارد؛ ولی سطح تحصیلات والدین تأثیری بر تفکر انتقادی فرزندان ندارد. این یافته نشان‌دهندۀ این مطلب است که سواد رسانه‎ای موضوعی جدا از سواد مکتب‌خانه‎ای است (پاکدامن‌ساوجی، 1391.؛ چیت ساز، 1399؛ Shapiro, H., & Celot, 2011). والدین ممکن است ازنظر تحصیلات آکادمیک در سطح دکترا یا حتی در بالاترین مجامع علمی دارای شغل و مرتبه باشند؛ ولی سطح سواد رسانه‎ای آنها پایین‎تر از والدینی است که سواد آکادمیک آنها حتی در سطح ابتدایی نیست (باباپیرعلی، 1397؛ کرمی نامیوندی و همکاران، 1396؛ Schmidt, 2015).

 یافتۀ دیگر پژوهش حاضر این است که جنسیت والدین در میزان تفکر انتقادی فرزندانشان اثرگذار است. پدران نسبت به مادران نقش بیشتری در تفکر انتقادی فرزندانشان دارند. در تبیین این یافته باید به این نکته توجه داشت که طبق پژوهش‏های انجام‌شده در ایران (کلانتری و همکاران، 1391، میرفردی و ولی نژاد، 1396) میزان دسترسی مردان به فضای اینترنت بیشتر از زنان و همچنین اهداف استفاده از رسانه‎ها در بین زنان و مردان متفاوت است. زنان از رسانه‎ها بیشتر برای سرگرمی، برقراری ارتباط و تعامل با دوستان و خویشان استفاده می‎کنند. در صورتی که مردان از رسانه بیشتر برای مطلع‌شدن از اخبار روزانه و بحث و تحلیل مسئلۀ اجتماعی و سیاسی استفاده می‎کنند (میرفردی و ولی نژاد، 1396؛ آرمن و همکاران، 1394، کلانتری و همکاران، 1391). طبیعی است که در جریان اهداف استفاده از رسانه‎ها میزان سواد رسانه‎ای آنها نیز متغیر خواهد بود؛ از این رو، به نظر می‎رسد، والدین پدر با توجه به اینکه بیشتر از مادران در فضای رسانه‎ای درگیر هستند، از مخاطرات و صحت و سقم اطلاعات نیز مطلع‎تر بوده و با حساسیت ویژه‎ای سعی می‏کنند، نگاه انتقادی خود به رسانه‎ها را نیز به فرزندانشان منتقل کنند. به نظر می‎رسد، والدین پدر به‌جای اینکه اطلاعات را سریع بپذیرند، تلاش می‎کنند، تمام جوانب اطلاعات را تجزیه و تحلیل کنند.

با توجه به نتایج به‌دست‌آمده از پژوهش پیشنهاد می‎شود:

  • به والدین پیشنهاد می‎شود، سطح سواد رسانه‏ای خود را از طرق مختلف ازجمله مطالعه، شرکت در کارگاه‎های آموزشی، بحث و گفتگو با اطرافیان و تماشای برنامه‌های مرتبط با این زمینه افزایش دهند و از این سواد برای رشد مهارت‏آموزی فرزندانشان در زمینۀ تفکر انتقادی استفاده کنند.
  • سواد رسانه‎ای مقوله‎ای جدا از سواد آکادمیک است، پس برای رشد آگاهی و سطح سواد رسانه‏ای افراد جامعه از طرق مختلف ازجمله برگزاری کارگاه‎های آموزشی، شبکه‎های اجتماعی، رسانه‎های ملی محلی، گفتمان‎های خویشاوندی، برنامه‌های تفریحی و سرگرمی استفاده می‌شود.
  • رشد مهارت‎های تفکر انتقادی بهتر است، از سنین کودکی شروع شود؛ بنابراین به برنامه‏ریزان و مؤلفان کتاب‎های درسی پیشنهاد می‎شود، مطالب درسی را به‌گونه‏ای ارائه دهند که دانش‌آموزان بتوانند مهارت‎های تفکر انتقادی خود را تقویت کنند.
  • برای تقویت سواد رسانه‎ای و تفکر انتقادی در فرزندان پیشنهاد می‎شود، والدین بعد از تماشای هر برنامۀ تلویزیونی این سؤال‌ها را از فرزندان خود بپرسند: مفهوم و هدف واقعی از تهیۀ این برنامه چه بوده است؟ نکات مثبت برنامه چه بوده است؟ نکات منفی برنامه چه بوده است؟ آیا این برنامه ارزش تکرار تماشا دارد؟ به این ترتیب فرزندان با دقت بیشتری برنامه‌ها را تماشا می‎کنند و دیدگاه انتقادی‌شان تقویت می‎شود.
  • والدین باید از هر فرصتی در زندگی برای گفتگوی مسالمت‎آمیز با فرزندان استفاده کنند. یکی از بهترین زمان‎ها برای گفتگوی والدین و فرزندان بعد از تماشای برنامه‎هایی است که به‌خصوص با همدیگر تماشا کرده‎اند. به این ترتیب والدین از دیدگا‎ه‎های فرزندان خود دربارۀ مسائل مختلف مطلع می‌شوند و راهنمایی‏های لازم را در جهت تقویت تفکر انتقادی و افزایش سواد رسانه‎ای به آنها ارائه می‌دهند.
  • والدین باید با هدفمندی و براساس یک برنامۀ از پیش تعیین‌شده مدت زمان مواجهه فرزندان با رسانه‌ها و نوع برنامه‌هایی که فرزندان مشاهده می‎کنند، ازجمله مستند، علمی تخیلی، اجتماعی و ... را کنترل و نظارت کنند تا از پیامد‎های ناصحیح رسانه بر فرزندان جلوگیری کنند و از سوی دیگر سواد رسانه‎ای فرزندان را تقویت کنند؛ به این سبب که به آنها می‎آموزند، لازم نیست، همۀ اوقات و سرگرمی خود را با رسانه سپری کنند.

 

مراجع

اصلانی، غلامرضا، عظیمی، امین، و سلیمانی، نسیم (1398). رابطۀ بین سبک‌های نظارتی والدین و امنیت اینترنتی فرزندان در میان دانش‌آموزان دختر و پسر شهر دزفول. فناوری آموزش، 29(4)، 24-5. https://doi.org/10.22061/jte.2018.3959.1969   
انصاری، سعید، سراجی، فرهاد، و یوسف زاده، محمدرضا (1400). چیستی، چرایی و چگونگی آموزش سواد رسانه‌ای در دورۀ ابتدایی. فصلنامۀ فناوری اطلاعات و ارتباطات در علوم تربیتی، 11(4)، 174-127. https://ictedu.sari.iau.ir/article_682258.html?lang=fa
آرمن، سید عزیز، فرازمند، حسن، و دانش، حمیده (1394). بررسی اثر فناوری اطلاعات و ارتباطات بر شاخص نابرابری جنسیتی.  فصلنامۀ اقتصاد مقداری، 12(2)، 104-87.  https://doi.org/10.22055/jqe.2015.11885
باباپیرعلی، سمیه (1397). نقش سواد رسانه‌ای در تجزیه و تحلیل و الگوپذیری مخاطبان از تبلیغات اقناعی تلویزیون. ماهنامۀ مدیریت رسانه، 43، 110-91. https://www.mediamgt.ir/article_165603.html
مایرز، چت (1383). آموزش تفکر انتقادی. (خدایار اسمعیلی، مترجم). سمت. (اثر اصلی منتشر شده در 1986).
چیت‏‌ساز، مهدیه (1399). آسیب‌ها و پیامدهای ناشی از عدم آشنایی والدین با مهارت‌های سواد رسانه‌ای. فصلنامۀ علمی- تخصصی مبلغان، 1(2)، 69-59. https://doi.org/10.22081/RT.2020.69157  
حاجی زاده، معصومه، و حاجی زاده شبانی، اصغر (۱۳۹۶). سواد رسانه‌ای، تفکر انتقادی و نقش خانواده. چهارمین همایش علمی پژوهشی استانی «از نگاه معلم»، بندرعباس. https://civilica.com/doc/778662/  
خوش فر، غلامرضا، و میرزاخانی، شهربانو (1397) چگونگی استفاده از شبکه‌های اجتماعی؛ زمینه‌ها و عوامل (موردمطالعه: جوانان شهر گرگان). رسانه، 29(4)، 24-5. https://qjmn.farhang.gov.ir/article_84918.html  
دی گاتانو، گلوریا (1393). فرزندپروری در عصر رسانه. (محمدرضا رستمی، و فروغ ادریسی، مترجم). همشهری. (اثر اصلی منتشر شده در 2004).
سراجی، فرهاد، شریفی، مجید، هدایتی، جواد، و شریفی، سعید (1398). رابطۀ میزان سواد رسانه‌ای با تفکر انتقادی دانشجویان. پژوهش‌نامۀ آموزش عالی، 12(47)، 101-125. https://journal.sanjesh.org/article_37142.html
سلطانیان، حسین، تقی پور، فائزه و پیکری، حمیدرضا (1401). ارائۀ الگوی آگاه‌سازی مخاطب برای برون‌رفت از فریب‎کاری رسانه (مبتنی بر محیط خانواده). اخلاق،  45، 130-105. https://doi.org/10.22081/JARE.2022.63843.1745
سلیمانی، شیرین، مکی آل آقا، بدیع‌الزمان، و اعتماد اهری، علاءالدین (1398). بررسی رابطۀ بین سواد رسانه‌ای والدین و جایگاه اجتماعی- اقتصادی خانواده با انگیزۀ پیشرفت تحصیلی در دانش‌آموزان دورۀ دوم متوسطه. مجلۀ روان‌شناسی اجتماعی،80، 940-933. https://www.sid.ir/paper/93197/fa
طلوعی، علی (1391). سواد رسانه‌ای، درآمدی بر شیوۀ یادگیری و سنجش. نشر وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، دفتر مطالعات و برنامه‌ریزی رسانه‌ها.
عجم، علی‌اکبر، و یعقوبی، عذرا (1399). بررسی تأثیر میزان سواد رسانه‌ای معلمان با گرایش به تفکر انتقادی آنان، فصلنامۀ مطالعات و تحقیقات در علوم رفتاری، 2(2)، 79-60. https://jobssar.ir/fa/downloadfilepdf-fc39767fba08c599cf88813c92cc54a8
عزیزی، مریم، فتحی واجارگاه، کورش، پوشنه، کامبیز، و گرانمایه پور، علی (1401). طراحی الگوی برنامۀ درسی سواد رسانه‌ای در دورۀ ابتدایی نظام آموزش و پرورش. مدیریت و برنامه‌ریزی در نظام‌های آموزشی، 15(1)، 58-33. https://doi.org/10.52547/MPES.15.1.33
علیزاده، رقیه، عبدلی، جواد، و حداد، زهرا (1397). بررسی تأثیر آموزش سواد رسانه‌ای بر مهارت‌های تفکر انتقادی دانش‌آموزان پایۀ هشتم متوسطه در شهرستان ارومیه. مطالعات رسانه‌ای، 40، 132-117. https://sanad.iau.ir/Journal/mediastudies/Article/791275
فاطمی، سیدمحمد (1397). تربیت رسانه‌ای در عصر اطلاعات و چالش‌های فراروی آن. پویش در آموزش علوم انسانی، 11(3)، 34-18. https://humanities.cfu.ac.ir/article_797.html
کرمی نامیوندی، سجاد و شریفی، مهدی، و جنوی، المیرا (1396). شناسایی راهکارهای افزایش سواد رسانه‌ای و اطلاعاتی اعضای هیئت‌علمی و دانشجویان دانشگاه‌های کشور. فصلنامۀ پژوهش‌های ارتباطی، 92، 124-99. https://doi.org/10.22082/cr.2017.58194.1270
کلانتری، عبدالحسین و حسنی، حسین، و علی پور دراوری، اکرم (1391). سنجش تأثیر جنسیت بر مصرف رسانه‎ای در ایران (تحلیل ثانویۀ داده‌های پیمایشی ملی). زن در توسعه و سیاست، 10(4). 99-79. https://doi.org/10.22059/jwdp.2013.30576
پاکدامن‌ساوجی، آذر، گنجی، کامران، و احمدزاده، محمود (1391). تأثیر آموزش مهارت‌های زندگی برانگیزش پیشرفت و پیشرفت تحصیلی دانش‌آموزان. رفاه اجتماعی، 47، 265-245. https://refahj.uswr.ac.ir/browse.php?a_id=1131&sid=1&slc_lang=fa
محمدرجبی، علی (1397). راهنمای فرزندپروری در عصر دیجیتال. رواق اندیشه.
موسویان، مرتضی، افراسیابی، محمدصادق، و صالحی امیری، رضا (1396). سواد رسانه‌ای و مسئولیت اجتماعی، همایش ملی سواد رسانه‌ای و مسئولیت اجتماعی (شقایق، مهاجری، ویراستار). انتشارات پشتیبان.
میرفردی، اصغر، و ولی نژاد، عبدالله (1396). تحلیل تفاوت زنان و مردان در استفاده از شبکه‌های اجتماعی اینترنتی. مجلۀ جهانی رسانه، 12(2)، 132-112. https://gmj.ut.ac.ir/article_67002.html
نصیری، بهاره، بختیاری، آمنه، و حسینی، هادی (۱۳۹۵). آموزش سواد رسانه‌ای به دانش‌آموزان پایۀ ششم با رویکردی بر تفکر انتقادی. فصلنامۀ پژوهش در نظام‌های آموزشی، 12، 837-819. https://www.jiera.ir/article_65029.html
نصیری، معصومه (1396). سواد رسانه‌ای و خانواده (علی مهدی‌زاده، نصیر پورعلی، و مرتضی چشمه‌نور، ویراستار). انتشارات پشتیبان.
 
References
Art, S. (2018). Media literacy and critical thinking. International Journal of Media and Information Literacy, 3(2), 66-71. https://cyberleninka.ru/article/n/media-literacy-and-critical-thinking
Aslani, G., Azimi, S., & Soleimani, N. (2019). Relationship between parenting styles and internet safety of children among male and female students of dezful. Technology of Education Journal (TEJ), 14(1), 211-220. https://doi.org/10.22061/jte.2018.3959.1969 [In Persian].
Alizadeh, R., Abdoli, J., & Haddad, Z. (2018). The impact of media literacy education thinking skills Eight high school students in the city of Orumiyeh critical. Media Studies, 40(13), 117-132. https://sanad.iau.ir/Journal/mediastudies/Article/791275 [In Persian].
Azizi, M., FathiVajarghah, K., Poushaneh, K., & Gheranmayehpoor, A. (2022). Designing the desired model of media literacy curriculum in the elementary school education system. Journal of Management and Planning in Educational System, 15(1), 33-58. https://doi.org/10.52547/MPES.15.1.33 [In Persian].
Ajjam, A., & Yaghoubi, A. (2020). Investigating the impact of teachers' media literacy with their tendency towards critical thinking. Quarterly Journal of Studies and Research in Behavioral Sciences, 2(2), 60-79. https://jobssar.ir/fa/downloadfilepdf-fc39767fba08c599cf88813c92cc54a8 [In Persian].
Ansari, S., Seraji, F., & Yousefzadeh, M. R. (2021). What, Why and How media literacy education in the primary Course. Information and Communication Technology in Educational Sciences, 11(4), 127-174. https://ictedu.sari.iau.ir/article_682258.html?lang=en [In Persian].
Armen, S., A., Farazmand, H., & Danesh, H. (2015). Effects of ICT on gender inequality index. Quarterly Journal of Quantitative Economics, 12(2), 7-104. https://doi.org/10.22055/jqe.2015.11885 [In Persian].
Baba pirali, S. (2018). The role of media literacy in the analysis and modeling of the audience from persuasive television advertisements. Media Management, 6(43), 91-110. https://www.mediamgt.ir/article_165603.html?lang=en [In Persian].
Barkin, S., Ip, E., Richardson, I., Klinepeter, S., Finch, S., & Krcmar, M. (2006). Parental media mediation styles for children aged 2 to 11 years. Archives of Pediatrics & Adolescent Medicine, 160(4), 395-401.‏ https://doi.org/10.1001/archpedi.160.4.395
Browne, M. N., & Keeley, S. M. (2007). Asking the Right Questions: A Guide to Critical Thinking. Pearson Education. https://api.pageplace.de/preview/DT0400.9781292068718_A24315089/preview-9781292068718_A24315089.pdf
Chitsaz, M. (2020). Damages and consequences caused by parents' lack of familiarity with media literacy skills. Missionaries scientific-specialized quarterly, 1(2), 59-69. https://doi.org/10.22081/RT.2020.69157 [In Persian].
DeGaetano, G. (2014). Parenting well in a media age: keeping our kids human. (M. R. Rostam, & F. Edrisi, Trans). Hamshahri Publication. (Orgonal work published in 2004). [In Persian].
Dubey-Jhaveri, A., & Cheung, C. K. (2016). Media literacy and critical thinking: perspectives and pedagogies. The International Encylopedia of Media Literacy. 10.13140/RG.2.2.10500.55686
Dwyer, C. P., Hogan, M. J., & Stewart, I. (2014). An integrated critical thinking framework for the 21st century. Thinking skills and Creativity, 12, 43-52. https://doi.org/10.1016/j.tsc.2013.12.004
Edwards, S. L. (2007). Critical thinking: A two-phase framework. Nurse education in practice, 7(5), 303-314. https://doi.org/10.1016/j.nepr.2006.09.004
Facione, N. C., & Facione, P. A. (1994). The" California Critical Thinking Skills Test" and the national league for nursing accreditation requirement in critical thinking. https://citeseerx.ist.psu.edu/document?repid=rep1&type=pdf&doi=3a401f687d948698277680c499d08f53305d4e65
Fatemi, S. M. (2018). Media training in the information age and the challenges facing it. Pouyesh in Humanities Education, 4(11), 18-36. https://humanities.cfu.ac.ir/article_797.html?lang=en [In Persian].
Giraldo-García, R., Roy, M., & Alotebi, H. (2015). The interplay of technology and critical thinking skills in the 21st century blended classroom. International Journal of Advanced Research in Education Technology, 2(3), 32-35. https://www.researchgate.net/publication/321934531_The_Interplay_of_Technology_and_Critical_Thinking_Skills_in_the_21st_Century_Blended_Classroom
Gul, R., Cassum, S., Ahmad, A., Khan, S., Saeed, T., & Parpio, Y. (2010). Enhancement of critical thinking in curriculum design and delivery: A randomized controlled trial for educators. Procedia-Social and Behavioral Sciences, 2(2), 3219-3225. https://doi.org/10.1016/j.sbspro.2010.03.491
Hobbs, R. (2017). Measuring the digital and media literacy competencies of children and teens. In Cognitive development in digital contexts (pp. 253-274). Academic Press. https://doi.org/10.1016/B978-0-12-809481-5.00013-4
Hajizadeh, M., & Hajizadeh Shabani, A. (2017). Media literacy, critical thinking and the role of the family. The 4th Provincial Scientific Conference from the Teacher, Bandar Abbas. https://civilica.com/doc/778662/ [In Persian].
Johnson, G. (2013). Tactile input features of hardware: Cognitive processing in relation to digital device. IJRRAS: International Journal of Research and Reviews in Applied Science, 14(2), 464-469. https://espace.curtin.edu.au/handle/20.500.11937/39466
Khoshfar, G., & Mirzakhani, S. (2019). The way social networks are used; backgrounds and causes (Case Study: Youth of City of Gorgan. Rasaneh, 29(4), 5-24. https://qjmn.farhang.gov.ir/article_84918.html?lang=en [In Persian].
Karami Namivandi, S., Sharifi, S. M., & Janavi, E. (2018). Identifying solutions for increasing media and information literacy among faculty members and students of iranian universities. Communication Research, 24(92), 99-124. https://doi.org/10.22082/cr.2017.58194.1270 [In Persian].
Kalantari, A., Hassani, H., & Alipour Darvari, A. (2013). Gender and media: A comparative analysis of impact of gender on media usagein iran (Secondary Analysis of Survey of National Data). Woman in Development & Politics, 10(4), 79-99. https://doi.org/10.22059/jwdp.2013.30576 [In Persian].
Lee, L., Chen, D. T., Li, J. Y., & Lin, T. B. (2015). Understanding new media literacy: The development of a measuring instrument. Computers & Education, 85, 84-93. https://doi.org/10.1016/j.compedu.2015.02.006
Livingstone, S. (2014). Developing social media literacy: How children learn to interpret risky opportunities on social network sites. Communications, 39, 283–303. https://doi.org/10.1515/commun-2014-0113
Meyers, C. (2004).  Teaching students to think critically (K. Esmaili, Trans). Samt. (Orgonal work published 1986). [In Persian].
Mohammad Rajabi, A. (2018). A guide to parenting in the digital age. Ravaghendeisheh. [In Persian].
Mousavian, M., Afrasiabi, M. P. & Salehi Amiri, R. (2017). Media Literacy and Social Responsibility, National Conference on Media Literacy and Social Responsibility (S, Mohajeri, Ed). Poushtiban publications. [In Persian].
Mirfardi, A., & Valinezhad, A. (2018). Analysis of differences between women and men in the use of social networks. Global Media Journal-Persian Edition, 12(2), 112-132. https://gmj.ut.ac.ir/article_67002.html?lang=en [In Persian].
Nasiri, B., Bakhtiari, A., & Hosseini, H. (2018). Media literacy training for sixth grade students with a critical thinking approach. Journal of Research in Educational Systems, 12, 819-837. https://www.jiera.ir/article_65029.html?lang=en [In Persian].
Nasiri, M. (2017). Media Literacy and Family (A. Mehdizadeh, N. Pourali, & M. Cheshmenour, Eds). Poushtiban publications. [In Persian].
Ocak, G., Eğmir, E., & Ocak, İ. (2016). Öğretmen adaylarının eleştirel düşünme eğilimlerinin çeşitli değişkenler açısından incelenmesi. Erzincan Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 18(1), 63-91. https://doi.org/10.17556/jef.27258
Ofcom, U. K. (2019). Children and parents: Media use and attitudes report 2019.‏ https://www.ofcom.org.uk/research-and-data/media-literacy-research/childrens/children-and-parents-media-use-and-attitudes-report-2019
O'Neill, B. (2010). Media literacy and communication rights. International communication gazette, 72(4-5), 323-338. https://doi.org/10.1177/1748048510362445
Pakdaman Savoji, A., Ganji, K., & Ahmadzadeh, M. (2013). The effect of life skills training (LST) on achievement motivation and academic achievement of students. Social welfare quarterly, 12(47), 245-265. https://refahj.uswr.ac.ir/browse.php?a_id=1131&sid=1&slc_lang=fa [In Persian].
Potter, W. J. (2010). The state of media literacy. Journal Of Broadcasting & Electronic Media, 54(4), 675-696. https://doi.org/10.1080/08838151.2011.521462
Potter, W. J. (2013). Review of literature on media literacy. Sociology Compass, 7(6), 417-435. https://doi.org/10.1111/soc4.12041
Pratiwi, I., Andajani, K., & Putra, A. P. (2019). Promotion of media literacy for the early childhood’s parents. Indian Journal of Public Health Research & Development, 10(6). https://doi.org/10.5958/0976-5506.2019.01498.0
Rasmussen, E. C., White, S. R., King, A. J., Holiday, S., & Densley, R. L. (2016). Predicting parental mediation behaviors: the direct and indirect influence of parents' critical thinking about media and attitudes about parent-child interactions. Journal of Media Literacy Education, 8(2), 1-21. https://digitalcommons.uri.edu/jmle/vol8/iss2/1/10.23860/JMLE-2016-08-02-01
Rich, M. (2014). Moving from child advocacy to evidence-based care for digital natives. JAMA pediatrics, 168(5), 404-406. https://doi.org/10.1001/jamapediatrics.2014.55
Seraji, F., Sharifi, M., Hedayati, J., & Sharifi, S. (2019). The relationship between media literacy rates and students’ critical thinking. Higher Education Letter, 12(47), 101-125. https://journal.sanjesh.org/article_37142.html?lang=en [In Persian].
Soltanyan, H., taghipour, F., & paykari, H. (2022). Presenting a model based on informing the audience in order to overcome the deception of the media based on the family environment. Quarterly Scientific Journal of Applied Ethics Studies, 45, 105-130. https://doi.org/10.22081/jare.2022.63843.1745 [In Persian].
Soleymani, S., Maki Aleagha, B., & Etemad Ahari, A. (2019). Investigating the relationship between parental media literacy and students' academic achievement motivation. Journal Of Psychological Science, 18(80), 933-940. https://sid.ir/paper/93197/en [In Persian].
Scheibe, C., & Rogow, F. (2015). 12 Basic ways to integrate media literacy and critical thinking into any curriculum. https://B2n.ir/p74324
Schmidt, H. (2015). The media and the literacies: media literacy, information literacy. Journal of Effective Teaching, 12(1), 64–77.
Shapiro, H., & Celot, P. (2011). Testing and refining criteria to assess media literacy levels in europe. Final Report. https://op.europa.eu/en/publication-detail/-/publication/4cbb53b5-689c-4996-b36b-e920df63cd40
Silverblatt, A., Miller, D. C., Smith, J., & Brown, N. (2014). Media literacy: Keys to interpreting media messages: Keys to interpreting media messages (4th Edition). Praeger. https://a.co/d/49fMbZ7
Steinbrink, J. E., & Cook, J. W. (2003). Media literacy skills and the “war on terrorism”. The Clearing House, 76(6), 284-288. https://doi.org/10.1080/00098650309602020
Thoman, E., & Jolls, T. (2005). Media Literacy Education: Lessons from the Center for Media Literacy. Yearbook of the National Society for the Study of Education, 107(3), 180-205. https://doi.org/10.1177/016146810810701309
Topoğlu, O. (2014). Critical thinking and music education. Procedia-Social and Behavioral Sciences, 116, 2252-2256. https://doi.org/10.1016/j.sbspro.2014.01.554
Tolouei, A. (2012). Media literacy, an income on the way of learning and assessment. Publication of the Ministry of Culture and Islamic Guidance, Office of Media Studies and Planning. [In Persian].
Wade, W. P. (2014). Bridging critical thinking and media literacy through integrated courses. CDTL Brief, 17(2), 2-5. https://www.scopus.com/record/display.uri?eid=2-s2.0-84893003363&origin= inward&txGid=722a425616da0237280143a264155fd4
Weintraub Austin, E., & Pinkleton, B. E. (2001). The role of parental mediation in the political socialization process. Journal of Broadcasting & Electronic Media, 45(2), 221-240.‏ https://doi.org/10.1207/s15506878jobem4502_2
 
 

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار