نوع مقاله : مقاله پژوهشی
نویسندگان
1 استادیار گروه زیستشناسی، پردیس نسیبه، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران.
2 کارشناسی ارشد آموزش زیستشناسی، پردیس نسیبه، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران.
چکیده
کلیدواژهها
عنوان مقاله [English]
نویسندگان [English]
In the diverse landscape of 21st century education, classrooms are seen as rooms for innovation and adaptability of students with countless backgrounds and perspectives. Students enter classrooms with different backgrounds, interests, and unique abilities, and teachers must adjust their teaching approaches to meet the needs and diversity of their students in order to enhance student learning and foster a positive attitude toward learning. Following the advancement of technology, especially in the field of information technology, teaching and learning methods are evolving. Blended and reverse learning are two examples of new learning methods that are expanding rapidly. The present study was conducted with the aim of comparing the effect of combined and inverse methods in teaching biology on the creativity and academic achievement of experimental 10th grade students in Zahedan city. The research method is quasi-experimental, along with pre-test and post-test, and information collection tools are Torrance's creativity questionnaire and researcher-made academic achievement test. Descriptive and inferential statistics methods have been used to investigate the effect of teaching methods on the level of creativity and academic progress, and correlation tests have been used to investigate the creativity and academic progress. The sample population of the research includes 40 experimental tenth grade female students of Zahedan city who were busy studying in the academic year 1402-1403 and were randomly selected and divided into two groups. Before and after the implementation of the teaching method, Pre-test and Post-test were performed from each group. The data collection tools were the Torrance Creativity Questionnaire and the researcher-made Academic Achievement Test. The results of the research showed that both reverse and combined teaching methods have led to the academic progress and creativety of students. The effectiveness of flipped learning on academic achievement is significantly higher than the blended method. However, in the case of creativity, the difference between the two teaching methods is not significant. According to the results obtained, teachers can use new teaching methods to develop their own careers and promote students' creativity and learning.
Introduction
Students need a background of reality to learn biology; and without it, it is difficult to make connections between textbook material and the real world. Inadequate teaching hours per week, abstract concepts of biology, high educational content, Lack of adequate facilities in all schools, changes in the educational system, and newly written textbooks, lack of connection between life science topics and their application in everyday life, declining student motivation and lack of attention to student creativity are important factors in the decline in the quality of biology education. Using modern teaching methods that are appropriate for the learning environment and new technology can increase students' motivation, creativity, and active learning. Also, the use of educational aids facilitates the processing of information from short-term memory to long-term memory and a deeper understanding of the course material. Much research has been conducted on the effect of modern educational methods (blended and flipped learning) on learning and creativity. However, there is no research available comparing the effectiveness of flipped and blended teaching methods on the creativity and students' academic achievement in biology. Therefore, the present study was conducted with this aim.
Research methodology
This study was conducted as a quasi-experimental study with a pre- and post-test of Torrance creativity and a pre- and post-test of academic progress. The independent variables are flipped and blended learning methods; and the dependent variables are creativity and academic achievement. The statistical sample of the study included 40 10th grade science female students from a high school in Zahedan city in the academic year 1402-1403. The students were divided into two groups of 20.5. In one group, flipped teaching was implemented, and in the second group, combined teaching was implemented. Data collection tools included the Torrance Creativity Questionnaire and Academic Achievement Test. The content validity of the questionnaires were confirmed by experts. The Cronbach's alpha coefficient obtained in this study for the pre- and post-test of learning was 0.78 and 0.81, respectively. That indicates the desired level of reliability of researcher-made tests.
Research findings
Main hypothesis: There is a difference between the level of creativity and academic achievement of students in biology classes in blended and flipped learning groups Findings showed that there is a difference between the effectiveness of blended and flipped learning methods in teaching biology on creativity and academic achievement of 10th grade female students.
Sub-hypotheses:
1( There is a difference between the post-test creativity averages of the blended learning and flipped learning groups. According to the findings there is no difference between the effectiveness of the two combined and inverted methods in teaching biology on the creativity of tenth grade female students.
2) There is a difference between the post-test averages of academic achievement of the blended learning and flipped learning groups. According to the findingsthere is a difference between the effectiveness of the two combined and inverted methods in teaching biology on the academic achievement of tenth grade female students.
According to the results, the effect of blended and flipped teaching methods on students' creativity and academic achievement in biology lessons was confirmed. Both types of teaching methods significantly increased students' creativity and academic achievement in the post-test compared to the pre-test. According to the results of multivariate analysis of covariance, the main hypothesis of the research was also confirmed. It seems that as the sample size increases, the difference in effectiveness between the two methods becomes more evident.
Discussion and conclusion
Due to progress and development in recent years, flipped and blended teaching methods have attracted the attention of many teachers and researchers in the field of education. In the present study, the effect of these two methods on students’ creativity and academic achievement was examined and compared. According to the findings, it both methods increased students’ academic progress and creativity, and there was difference between them. Also these methods increases student participation, motivation, and learning. The flipped classroom is an important strategy in education where students receive course content before class. Then, in class, they engage in problem solving, deep understanding, and practical application of concepts. Fostering creativity requires an environment where students can ask their own normal and abnormal questions about the lesson and the teacher can guide them in getting the correct answer. However, in a blended class compared to a flipped class, there is no much time to listen to and ask students’ various questions. According to the results, teachers can use new teaching methods to develop their own careers and promote students’ creativity and learning. Based on the results of this study, the following are suggested:
Comparing the effectiveness of blended and flipped teaching methods in biology lessons for male and female students
The need for greater attention from officials to the fair distribution and equipping of laboratory equipment for schools across the country
Training school teachers across the country in the use of technological equipment and the application of modern teaching methods
کلیدواژهها [English]
با توجه به تأثیر آموزشوپرورش در توسعه و تکامل جامعه، باید آموزش را به دست معلمانی سپرد که روشهای نوین تدریس را به کار میبرند؛ زیرا یکی از نشانههای نظام آموزشی کارآمد استفاده از روشهای نوین تدریس و موفقیت در عملکرد تحصیلی فراگیران است (بیدگلی و بابایی، 1401؛ عباسنژاد و شریعتیفر، 1402). پیشرفت تحصیلی به معنای ارزیابی دانش یادگرفتهشده توسط یادگیرندگان به کمک ابزارها و آزمونهای استاندارد ارزشیابی است. پیشرفت تحصیلی را قدرت یادگیری و به خاطر سپردن مطالب آموزشی نیز میدانند. پیشرفت تحصیلی نشاندهندۀ میزان نیل به اهدافی است که توسط معلم و نهادهای آموزشی مشخص شدهاند. روانشناسان معتقد هستند وجود افراد دارای سلامت روان و خلاق که سیستم آموزشی و تحصیلات خود را با موفقیت به پایان رسانیدهاند، میتواند کشور را در مسیر توسعه و پیشرفت قرار دهد (شریفیان، 1403).
خلاقیت یک ویژگی ضروری برای زندگی در قرن 21 و بخشی جداییناپذیر از آموزش است. انسان خلاق میتواند استعدادهای خود را شکوفا کند و به موفقیت دست یابد (بیدگلی و بابایی، 1401). تورنس[1] خلاقیت را یافتن کاستیهای موجود در اطلاعات و فرضیهسازی برای برطرفکردن کاستیها و حل مسائل، ارزیابی فرضیه، بازنگری، بازآزمایی و بیان پاسخ میداند و برای آن چهار مؤلفۀ سیالی، ابتکار، بسط و انعطافپذیری را معرفی کرده است (Cipta & Lapang, 2024). پژوهشگران خلاقیت را رابطۀ بین استعداد و فرایندهای محیطی میدانند، به طوری که فرد بتواند یک محصول قابل درک و مفید را تولید کند (Holinger & Kaufman, 2024). خلاقیت برترین سطح یادگیری، تفکر و محصول نهایی اندیشیدن به شمار میرود. همچنین، افزایش خلاقیت دانشآموزان میتواند یک پشتوانه برای ساختن جامعهای نوآور باشد (Wang et al., 2024). خلاقیت و ظرفیت نوآورانۀ افراد را میتوان از طریق تفکر، شناسایی کاستیها و حل مسائل توسعه داد. در نتیجه، باید برای دانشآموزان محیطی را فراهم کرد تا به حل مسئله، تفکر و حضور فعال در کلاس درس وادار شوند. با توجه به اینکه بخش اعظم تأثیر نظام آموزشوپرورش و یادگیری در کلاس درس صورت میگیرد، معلمان با کمک روشهای تدریس میتوانند به طور مستقیم بر کسب مهارتها و عملکرد تحصیلی دانشآموزان خود تأثیر بگذارند (عباسنژاد و شریعتیفر، 1402).
آموزش باکیفیت برای پیشرفت اقتصادی، توسعۀ افراد و جوامع یک عامل حیاتی محسوب میشود. بسیاری از پژوهشگران بیان کردهاند رشد شناختی، اجتماعی، عاطفی، موفقیت و یادگیری فراگیران مستلزم صلاحیت حرفهای معلمان است. با توجه به پیشرفت روزافزون فناوری و اینکه دانشآموزان پیشینه، علایق و تواناییهایی منحصربهفرد دارند، نیاز است معلمان رویکردهای آموزشی خود را متناسب با تحولات، پیشرفت علم و فناوری و تنوع دانشآموزان تنظیم کنند (Hidayat et al., 2024). یکی از 17 هدف توسعۀ پایدار سازمان ملل متحد، افزایش و بهبود کیفیت آموزشی است. برای اجرای این امر معلمان باید روشهای نوین تدریس را به کار ببرند. در اصل، معلمان باید بهجای ارائۀ اطلاعات، تسهیلکننده باشند؛ به این ترتیب، سیستم آموزشی از آموزش معلممحور به آموزش یادگیرندهمحور متمایل میشود (Salvaras, 2021).
با توجه به اینکه در آموزشوپرورش نقطۀ عطف هر تغییر و تحولی از معلمان شروع میشود، میتوان بیان کرد نقش معلمان در ایجاد تحولات آموزشی متناسب با دانش روز و پیشرفت فناوری کاملاً واضح است (غرایی و همکاران، 1402؛ عباسنژاد و شریعتیفر، 1402). در طول سالیان بسیار، آموزش رسمی در سراسر جهان به صورت معلممحور بودهاست. در این شیوه، یادگیرندگان به صورت انفعالی دریافتکنندۀ اطلاعات هستند. اما با صنعتیشدن جوامع و ظهور فناوریهای آموزشی، شیوهای نوین به نام آموزش الکترونیک وارد حیطۀ آموزش و یادگیری شد و همهگیری بیماری کووید[2]، به ورود فناوری به حیطۀ آموزشی سرعت بخشید (Mogelvang et al., 2023).
آموزش مجازی به معنای استفاده از ابزارهای پیشرفتۀ رایانهای برای آموزش محتوا به یادگیرندگان است. در این روش، محتوای آموزشی شامل صدا، متن و تصاویر از راه دور، به صورت دوسویه بین مدرس و یادگیرندگان ارائه میشود. در این رویکرد آموزشی، محدودیتهای زمان و مکان برای یادگیری کمرنگتر است. اجرای رویکرد آموزش مجازی در صورتی موفق است که با تدوین مناسب محتوا و ارزشیابی پیوستۀ یادگیرندگان همراه باشد (خجسته، 1401). در حالی که انتظار میرفت آموزش الکترونیک جایگزین آموزش سنتی شود، نتایج پژوهشها نشان داد این شیوه هم دارای محدودیتهایی همچون فقدان تعاملات انسانی، کمبود انگیزۀ یادگیرندگان برای یادگیری و شرکت در کلاسها، تأخیر در بازخورد یادگیرندگان در کلاسهای برخط و ... است. در نتیجه، مشاهدۀ شکستهای آموزش الکترونیک و ضعفهای سیستم آموزش سنتی موجب شد سیستم آموزشی به رویکرد آموزش ترکیبی روی بیاورد؛ راهحلی برای مشکلات آموزشی، به طوری که با کاهش یا همپوشانی نقاط ضعف دو رویکرد، مزایای آنها را به حداکثر میرساند (کاوند و طلایی، 1400). در سال 2003، بعد از آنکه مارش[3] و همکاران برای نخستین بار رویکرد ترکیبی (تلفیقی)[4] را معرفی کردند، این رویکرد جزو 10 گرایش برتر انتقال اطلاعات جامعۀ تعلیموتربیت آمریکا قرار گرفت (Peng et al., 2023). این رویکرد، ترکیبی از آموزش چهرهبهچهره و مجازی و شیوهای انعطافپذیر برای یادگیری است. در این شیوه، دانشآموزان همه یا بخشی از محتوای آموزشی را به طور همزمان در کلاس درس یا به صورت غیرهمزمان دریافت میکنند. آموزش ترکیبی به دلیل توجه به انواع سبکهای یادگیری، استفاده از روشهای مختلف ارائۀ محتوا، تنوع محتوا، استفاده از محیطهای چندرسانهای مبتنی بر حواس و ... موجب افزایش رضایت فراگیران، تعامل و مشارکت آنان میشود (نجفی و همکاران، 1402). در جدول (1)، این دو رویکرد با هم مقایسه شدهاند.
جدول 1: مقایسۀ رویکرد تدریس ترکیبی و سنتی (کاوند و طلایی، 1400؛ شهریاری و شهریاری، 1402)
Table 1: Comparison of blended and traditional teaching approaches (Kavand & Talaei, 2021; Shahriari & Shahriari, 2023)
|
رویکرد ترکیبی |
رویکرد سنتی |
|
دانشآموزمحور (حضور فعال یادگیرندگان) |
معلممحور (حضور منفعل دانشآموز) |
|
محیط آموزشی مدرن، منعطف |
محیط آموزشی سفت و سخت |
|
دسترسی به منابع آموزشی و یادگیری در هر زمان بر اساس نیاز یادگیرنده |
اجبار در سازگاری با معلم و یادگیری در مدرسه |
|
وقت بیشتر معلم برای تعامل با یادگیرنده و بررسی تکالیف و بازخورد فردی |
تمام وقت معلم صرف آموزش و سخنرانی میشود. |
|
این رویکرد موجب توسعۀ مهارتها (کار با فناوری روز) و شایستگیهای قرن 21 (تفکر انتقادی، خلاقیت، سازگاری و همکاری) میشود. |
این رویکرد ممکن است نتواند دانشآموزان را به اندازۀ کافی برای خواستههای قرن 21 آماده کند. |
طبق گزارش ژائو و همکاران، تأثیر مثبت نقش حمایتی معلم در یادگیری ترکیبی موجب پیشرفت تحصیلی میشود (Gao et al., 2024). همچنین، غرایی و همکاران (1402) نیز بیان کردند استفاده از آموزش ترکیبی میتواند برخی از نقصهای آموزش سنتی را برطرف کند. آموزش ترکیبی مدلهایی گوناگون دارد که معلمان با توجه به موضوعهای درسی، دسترسی به امکانات و اهداف آموزشی و ... میتوانند یکی از آنها را انتخاب و اجرا کنند.
آموزش معکوس[5] نیز یکی از روشهای نوین است. این رویکرد نخستین بار در سال 2007 و توسط دو معلم دبیرستان به نامهای برگمان و سامز[6] مطرح شد. در آموزش معکوس، فعالیتهای کلاسی در خانه انجام میشوند و فعالیتهایی که معمولاً در خانه انجام میشوند به عنوان فعالیتهای کلاسی در نظر گرفته میشوند (Ma et al., 2024). کلاس درس معکوس را میتوان در 3 مرحله خلاصه کرد:
در کلاس معکوس، یادگیرندگان فرصت دسترسی آزادانه به محتوای آموزشی را در هر زمان و مکان دارند. استرلان و همکاران معتقد هستند کلاسهای درس معکوس تأثیری مثبت و متوسط بر پیشرفت تحصیلی دارند و با تأکید بر به کار بردن مفاهیم آموختهشده و انجام فعالیتهای نوآورانه به یادگیری کمک میکنند (Strelan et al., 2020).
دانشآموزان برای یادگیری مباحث زیستشناسی به پیشزمینهای از واقعیت نیاز دارند؛ زیرا در این درس فراگیران با ساختار و عملکرد اندامها، بافتها، سلول و مولکول سروکار دارند و بدون آن برقراری ارتباط بین مطالب کتاب درسی و دنیای واقعی دشوار است (غلامی و همکاران، 1402ب). طبق نظرات معلمان و دانشآموزان، یادگیری بعضی از مباحث مانند گیاهشناسی و زیستشناسی مولکولی به دلیل عدم علاقۀ دانشآموزان، نداشتن پیشزمینۀ کافی و انتزاعیبودن مطالب دشوار است (فراست، 1400). درک دانشآموزان از درس زیستشناسی با عملکرد و تجربیات آنان در محیط یادگیری شکل میگیرد و موجب ایجاد هویت علمی میشود. پس، معلمان باید با کمک روشهای آموزش و ایجاد محیطهای یادگیری فعال، دانشآموزان را به سمت تجربیات هویتساز راهنمایی کنند (Liu et al., 2023). همچنین، به دلیل وجود دو رویداد مهم و سرنوشتساز کنکور و امتحانات نهایی، دانشآموزان و معلمان بیشتر روی حفظ مطالب تمرکز دارند و کلاسهای آموزش زیستشناسی با چالشهای زیادی همراه هستند. از چالشهای موجود میتوان به استفاده از روشهای آموزش سنتی، کمبود ساعات آموزشی در هفته، انتزاعیبودن مفاهیم، حجم زیاد محتوای آموزشی، عدم وجود امکانات کافی در مدارس، تغییر نظام آموزشی و کتابهای درسی تازهتألیف، کاهش انگیزۀ دانشآموزان، کمتوجهی به رشد فردی و خلاقیت دانشآموزان و افت تحصیلی بعد از شیوع کرونا اشاره کرد. این در حالی است که استفاده از روشهای تدریس نوین و متناسب با محیط یادگیری، دانش و فناوری روز میتواند موجب افزایش انگیزه و یادگیری فعال دانشآموزان در کلاس درس شود. استفاده از ابزارهای کمکآموزشی موجب آسانشدن انتقال و پردازش اطلاعات از حافظۀ کوتاهمدت به حافظۀ بلندمدت و درک عمیقتر مطالب درسی میشود. پژوهشهای زیادی در رابطه با روشهای نوین آموزشی (ترکیبی و معکوس) انجام شدهاند، اما بیشتر مربوط به مقطع ابتدایی و در رابطه با مقایسۀ روش آموزش معکوس یا ترکیبی با آموزش سنتی بودهاند و پژوهشی در رابطه با مقایسۀ اثربخشی روش تدریس معکوس و ترکیبی بر خلاقیت و پیشرفت تحصیلی دانشآموزان در درس زیستشناسی در دسترس نیست. از این رو، این پژوهش تأثیر روشهای ترکیبی و معکوس در تدریس زیستشناسی بر خلاقیت و پیشرفت تحصیلی دانشآموزان پایۀ دهم تجربی شهرستان زاهدان را بررسی کرده است.
فرضیههای پژوهش
فرضیۀ اصلی
بین میزان خلاقیت و پیشرفت تحصیلی دانشآموزان گروههای آموزش ترکیبی و آموزش معکوس تفاوت وجود دارد.
فرضیههای فرعی
1) بین میانگینهای پسآزمون خلاقیت دو گروه آموزش ترکیبی و آموزش معکوس تفاوت وجود دارد.
2) بین میانگینهای پسآزمون پیشرفت تحصیلی دو گروه آموزش ترکیبی و آموزش معکوس تفاوت وجود دارد.
روش پژوهش
با توجه به موضوع، روش پژوهش به صورت نیمهآزمایشی همراه با پیشآزمون و پسآزمون خلاقیت تورنس و همچنین، پیشآزمون و پسآزمون پیشرفت تحصیلی پژوهشگرساخته انجام شده است. متغیرهای مستقل در این پژوهش شامل روشهای آموزش معکوس و آموزش ترکیبی و متغیرهای وابسته خلاقیت و پیشرفت تحصیلی هستند.
جامعه و نمونۀ آماری: جامعۀ آماری این پژوهش شامل تمامی دانشآموزان دختر پایۀ دهم رشته علوم تجربی است که در سال تحصیلی 1402 -1403 در مدارس زاهدان مشغول به تحصیل بودهاند. با توجه به زیادبودن تعداد جامعۀ آماری و اینکه امکان مراجعه به کلیۀ افراد وجود نداشت، همچنین با توجه به مسئلۀ پژوهش، مطالعه روی بخشی از جامعۀ آماری انجام و نتیجه به کل جامعه تعمیم داده میشود. نمونۀ آماری پژوهش شامل 40 نفر از دانشآموزان دختر پایۀ دهم تجربی است که در سال تحصیلی 1402-1403 در دبیرستان ریحانه واقع در ناحیۀ 2 شهرستان زاهدان مشغول به تحصیل هستند، به طوری که همبستگی متغیرهای جنسیت، سن و وضعیت تحصیلی با خلاقیت و پیشرفت تحصیلی کمتر از 6/0 بود.
روش نمونهگیری و نمونۀ پژوهش: پژوهشگر از بین مدارس شهرستان زاهدان که دارای تجهیزات فناوری (ویدیوپروژکتور و تختۀ هوشمند) بودند، یک مدرسه را انتخاب و از بین کلاسهای دهم تجربی دو گروه را به طور تصادفی انتخاب کرده است. در این شیوه، برای گروهبندی از نمرات پیشرفت تحصیلی سال قبل و نمرات نیمسال اول استفاده شده است، به طوری که دو گروه همسطح از دانش آموزان انتخاب شوند و نتایج حاصل قابل اطمینان باشند. جمعیت هر گروه 20 نفر بود و پژوهشگر در یک کلاس شیوۀ تدریس معکوس و در کلاس دیگر شیوه ترکیبی را اجرا کرده است.
ابزارگردآوری دادهها (اطلاعات): شامل پرسشنامۀ خلاقیت تورنس و آزمون پژوهشگرساخته است که طی دو مرحله (قبل و بعد از اجرای طرح پژوهش) اجرا شدند. پرسشنامۀ خلاقیت دارای 60 پرسش 3گزینهای است. دامنۀ نمرۀ کل هر آزمودنی بین 0 تا 120 است. از دیدگاه تورنس، خلاقیت دارای چهار مؤلفۀ سیالی، انعطاف، ابتکار و بسط با جزئیات است که هر قسمت آن شامل 15 پرسش است.
روایی و پایایی پرسشنامههای پژوهش: آزمون خلاقیت از نظر روایی محتوا توسط استادان و متخصصان تأیید شد. به منظور تأیید روایی پرسشنامههای پژوهشگرساخته (پیشآزمون و پسآزمون)، پرسشها در اختیار پنج نفر از دبیران باسابقه در زمینۀ تدریس زیستشناسی قرار گرفتند و به منظور تأیید پایایی نیز از ضریب آلفایکرونباخ استفاده شد. ضریب آلفای کرونباخ بهدستآمده در این پژوهش برای پیشآزمون 78/0 و برای پسآزمون 81/0 به دست آمد که نشاندهندۀ سطح مطلوب پایایی آزمونهای پژوهشگرساخته است.
روشهای آموزش: در روش آموزش معکوس، ارسال لینک ویدیوها و تصاویر آموزشی، فایلهای محتوا و نکات درسی، نمونهپرسشها و تکالیف در سامانۀ شاد برای دانشآموزان چند روز قبل از برگزاری کلاس و مرور کلی محتوای درس، رفع اشکال، بحث گروهی و حل تمرین در کلاس حضوری انجام شد. در روش آموزش ترکیبی، از روشهای متنوع تدریس مانند سخنرانی، مشاهدۀ فیلم آموزشی، تختۀ هوشمند، آزمایشگاه، استفاده از دستسازه و گردش علمی استفاده شد.
اجرای پژوهش به شرح مراحل زیر انجام شد:
برای تجزیهوتحلیل دادهها از نرمافزار SPSS نسخۀ 28 استفاده شده است.
نتایج پژوهش
تجزیهوتحلیل دادهها برای پاسخگویی به پرسشهای پژوهش از اهمیتی ویژه برخوردار است. برای این منظور، در بخش آمار توصیفی، شاخصهایی مانند میانگین و انحراف استاندارد نمرات و در بخش استنباطی، آزمون تحلیل کواریانس چندمتغیره (MANCOVA) و آزمون t وابسته استفاده شدهاند.
جدول 2: میانگین و انحراف استاندارد نمرات خلاقیت و پیشرفت تحصیلی در دو مرحله اندازه گیری به تفکیک گروهها
Table 2: Mean and standard deviation of creativity and academic achievement scores in two measurement stages by groups
|
متغیر |
گروه |
مرحله |
میانگین |
انحراف استاندارد |
|
خلاقیت |
روش ترکیبی |
پیشآزمون |
60/64 |
443/17 |
|
پسآزمون |
85/84 |
339/13 |
||
|
روش معکوس |
پیشآزمون |
95/54 |
086/18 |
|
|
پسآزمون |
30/74 |
953/14 |
||
|
پیشرفت تحصیلی |
روش ترکیبی |
پیشآزمون |
53/2 |
668/1 |
|
پسآزمون |
27/10 |
196/3 |
||
|
روش معکوس |
پیشآزمون |
38/2 |
577/1 |
|
|
پسآزمون |
26/11 |
090/4 |
در جدول (2)، آمار توصیفی مربوط به میانگین و انحراف معیار نمرات متغیرهای خلاقیت و پیشرفت تحصیلی بهتفکیک برای افراد گروههای روش ترکیبی و روش معکوس در دو مرحلۀ سنجش (پیشآزمون و پسآزمون) نشان داده شده است.
آزمون نرمالبودن دادهها: پیش از انجام آزمون فرضیهها، باید آزمون نرمالبودن توزیع دادهها را اجرا کرد. این امر کمک میکند تا پژوهشگر بتواند آزمون آماری مناسب را برای آزمون فرضیهها انتخاب کند. برای این منظور، از آزمون کولموگروف-اسمیرنوف[7] برای تشخیص نوع توزیع دادهها استفاده شده است. بر اساس نتایج، در پیشآزمون، نرمالبودن توزیع نمرات رد نشد (p<0.05).
یافتههای مبتنی بر فرضیههای پژوهش: به منظور مقایسۀ تأثیر دو روش ترکیبی و معکوس در تدریس زیستشناسی بر خلاقیت و پیشرفت تحصیلی دانشآموزان دختر پایۀ دهم، از آزمون تحلیل کواریانس چندمتغیره (MANCOVA) استفاده شد. نتایج مربوط به اجرای این آزمون و بررسی مفروضههای آن در ادامه ارائه شده است. بر اساس نتایج، سطح معناداری آزمون باکس ۶۳۵/0 است. بنابراین، فرض صفر مبنی بر همسانی ماتریس کواریانسها رد نشد (p>0.05). همچنین، طبق نتایج آزمون لوین، فرض صفر مبنی بر همگنی واریانس متغیرها نیز رد نشد (p>0.05).
جدول 3: نتایج تحلیل کواریانس چندمتغیره برای مقایسۀ خلاقیت و پیشرفت تحصیلی درگروههای آموزش ترکیبی و معکوس
Table 3: Results of multivariate analysis of covariance to compare creativity and academic achievement in the blended and flipped learning groups
|
اثر |
آزمون |
مقادیر |
F |
درجۀ آزادی اثر |
درجۀ آزادی خطا |
سطح معناداری |
اندازۀ اثر |
توان آماری |
|
پیشآزمون خلاقیت |
بزرگترین ریشۀ روی |
781/0 |
666/13 |
2 |
35 |
001/0 |
438/0 |
996/0 |
|
پیشآزمون پیشرفت تحصیلی |
بزرگترین ریشۀ روی |
358/0 |
268/6 |
2 |
35 |
005/0 |
264/0 |
868/0 |
|
گروه |
بزرگترین ریشۀ روی |
180/0 |
158/3 |
2 |
35 |
050/0 |
153/0 |
586/0 |
همانطور که در جدول (3) مشاهده میشود، با توجه به سطح معناداری بزرگترین ریشۀ روی (۰۵/0P=)، نتیجه گرفته میشود بین اثربخشی روش ترکیبی و روش معکوس بر میزان خلاقیت و پیشرفت تحصیلی دانشآموزان در درس زیستشناسی تفاوت وجود دارد. بنابراین، فرضیۀ اصلی پژوهش مبنی بر تفاوت تأثیر دو نوع روش تدریس استفادهشده بر خلاقیت و پیشرفت تحصیلی دانشآموزان تأیید شد. به منظور بررسی تفاوت دو گروه در هر یک از متغیرها، آزمون اثرات بینآزمودنی استفاده شد که نتایج حاصل در ادامه ارائه شده است.
جدول 4: آزمون اثرات بینآزمودنی برای مقایسۀ متغیرهای خلاقیت و پیشرفت تحصیلی گروههای آموزش ترکیبی و معکوس
Table 4: Between-subject effects test for comparing creativity and academic achievement variables in the blended learning and flipped learning groups
|
متغیر |
منبع |
مجموع مجذورات |
درجۀ آزادی |
میانگین مجذورات |
F |
سطح معناداری |
اندازۀ اثر |
|
خلاقیت |
پیشآزمون |
604/3095 |
1 |
604/3095 |
802/24 |
001/0 |
408/0 |
|
بینگروهی |
767/289 |
1 |
767/289 |
322/2 |
068/0 |
061/0 |
|
|
پیشرفت تحصیلی |
پیشآزمون |
672/117 |
1 |
672/117 |
861/12 |
001/0 |
263/0 |
|
بینگروهی |
349/30 |
1 |
349/30 |
317/3 |
038/0 |
084/0 |
در جدول (4)، نتایج آزمون اثرات بینآزمودنی برای مقایسۀ متغیرهای خلاقیت و پیشرفت تحصیلی در افراد گروههای روش ترکیبی و روش معکوس نشان داده شده است. با توجه به نتایج ارائهشده، نتیجه گرفته میشود بین اثربخشی دو روش ترکیبی و معکوس در تدریس زیستشناسی بر خلاقیت دانشآموزان دختر پایۀ دهم تفاوت وجود ندارد، اما در رابطه با پیشرفت تحصیلی، تفاوت اثربخشی دو روش معنادار است.
با توجه به نتایج مندرج در جدولهای (3) و (4)، تأثیر روشهای تدریس ترکیبی و معکوس بر خلاقیت و پیشرفت تحصیلی دانشآموزان در درس زیستشناسی تأیید شد. هر دو نوع روش تدریس به طرزی معنادار میزان خلاقیت و پیشرفت تحصیلی دانشآموزان را در پسآزمون نسبت به پیشآزمون افزایش دادند. طبق نتایج تحلیل کوواریانس چندمتغیره، فرضیۀ اصلی پژوهش نیز تأیید میشود. به نظر میرسد با افزایش حجم نمونه، تفاوت اثربخشی دو روش بیشتر مشهود باشد.
بحث و نتیجهگیری
روشهای تدریس معکوس و ترکیبی با توجه به پیشرفت و توسعۀ فناوری و از آن نظر که محدودیتهای روش تدریس سنتی را ندارند، در چندین سال اخیر مورد توجه بسیاری از معلمان و پژوهشگران حوزۀ آموزش قرار گرفتهاند. در این پژوهش، تأثیر این دو روش بر خلاقیت و پیشرفت تحصیلی دانشآموزان بررسی و مقایسه شده است.
با توجه به نتایج جدول (2)، میتوان بیان کرد هر دو روش آموزش معکوس و آموزش ترکیبی موجب افزایش پیشرفت تحصیلی و خلاقیت دانشآموزان شدهاند. در هر دو روش، دانشآموزان چه در منزل از طریق گروهای مجازی و چه در کلاس، زمانی را با راهنمایی و نظارت معلم برای تبادل ایدههایشان با یکدیگر میگذارنند. این فرایند، یادگیری را غنیتر میکند و خلاقیت را ارتقا میدهد و با بررسی موضوع از دیدگاههای متفاوت موجب درک عمیقتر دانشآموزان میشود (Yang et al., 2025). بریوژن-اسمولدر و پرینسن هم در پژوهش خود بیان کردند استفاده از روشهای یادگیری ترکیبی و معکوس موجب پیشرفت روشهای تدریس سنتی به سمت الکترونیک و نوین، افزایش مشارکت دانشآموزان، انگیزۀ آنان و یادگیریشان میشود (Bruijn-Smolders & Prinsen, 2024). همچنین، نتایج این پژوهش با نتایج پژوهشگرانی که آموزش معکوس و سنتی را مقایسه و در نهایت بیان کردهاند آموزش معکوس موجب افزایش پیشرفت تحصیلی دانشآموزان میشود، مانند پژوهشهای آکون در مقطع کارشناسی رشتۀ پرستاری، ما و همکاران در درس زبان انگلیسی و سالواراس در مقطع کارشناسی رشتۀ حقوق در مقایسۀ آموزش معکوس و آزاد از راه دور، همسو است ( Acun, 2024; Ma et al., 2024; Salvaras, 2021). نتایج این پژوهش با نتایج پژوهشگرانی که تأثیر آموزش ترکیبی و سنتی بر پیشرفت تحصیلی دانشآموزان را نیز مقایسه کردهاند، مانند پژوهشهای غلامی و همکاران (1402ب) بر روی دانشآموزان پسر پایۀ یازدهم تجربی، ایزدی (1401) در مقطع ابتدایی، و ژائو و همکاران در درس زبان انگلیسی همسو است (Gao et al., 2024).
با توجه به نتایج بهدستآمده، میتوان بیان کرد آموزش زیستشناسی به روش ترکیبی موجب افزایش خلاقیت دانشآموزان شده است. این نتایج با نتایج پژوهشهایی که در زمینۀ تأثیر آموزش ترکیبی بر خلاقیت انجام شدهاند، همسو است، مانند احمدی و اسدی (1402) در دورۀ ابتدایی در رابطه با مقایسۀ آموزش ترکیبی و بازی حرکتی، حسینی (1402) در دورۀ ابتدایی در رابطه با تأثیر آموزش ترکیبی بر خلاقیت و اعتمادبهنفس و عربیمکیآبادی و عباسیان (1400) در خصوص مقایسۀ روش تدریس ترکیبی و سنتی در مقطع ابتدایی.
باتوجه به نتایج جدول (2) و با مقایسۀ میانگین نمرات پیشآزمون و پسآزمون پیشرفت تحصیلی، میتوان دریافت آموزش ترکیبی موجب پیشرفت تحصیلی دانشآموزان دختر پایۀ دهم تجربی در درس زیستشناسی شده است. نتایج این پژوهش با نتایج ما و همکاران در مقطع کارشناسی رشتۀ پرستاری، که آموزش سنتی و ترکیبی را مقایسه و در نهایت اعلام کردند پیشرفت تحصیلی با مهارتهای عملی و تفکر انتقادی ارتباط دارد، همسو است (Ma et al., 2024). همچنین، ژائو و همکاران در طی پژوهش خود بیان کردند حمایت معلم تأثیری مثبت بر پیشرفت تحصیلی دانشآموزان دارد (Gao et al., 2024). از طرفی، با نتایج پژوهش اسفیجانی (1397) که در مقطع کارشناسی رشتۀ تربیتبدنی، آموزش ترکیبی و سنتی را مقایسه و بیان کرد آموزش ترکیبی موجب افزایش رضایت دانشجویان شده است اما در رابطه با پیشرفت تحصیلی تفاوت چندانی بین نمرات امتحانات پایانی دو گروه گواه و آزمایش وجود ندارد، ناهمسو است. این ناهمسویی میتواند به دلیل عدم حضور فعال یادگیرندگان در گروه آزمایش باشد. در پژوهش هارپر و همکاران هم نتایج آزمون پیشرفت تحصیلی گروه گواه (آموزش سنتی) بیشتر از میانگین نمرات پیشرفت تحصیلی گروه آزمایش (آموزش ترکیبی) و ممکن است ناشی از استرس دوران پساکرونا و عدم حضور فعال یادگیرندگان به دلیل سال اولی بودن آنان باشد (Harper et al., 2023). از آنجا که آموزش نقشی مهم در زندگی افراد دارد، دستیابی به نتایج سازنده و مثبت در حوزۀ عملکرد تحصیلی و عوامل مؤثر بر عملکرد تحصیلی دانشآموزان که در نهایت موجب توسعه و پیشرفت افراد و جامعه میشود از اهمیت زیادی برخوردار است. با توجه به نتایج بهدستآمده در این پژوهش، یکی از روشهای نوین تدریس که در راستای بهبود عملکرد تحصیلی میتواند توسط معلمان و اساتید محترم استفاده شود، روش آموزش ترکیبی است.
با مشاهدۀ نتایج میتوان بیان کرد میانگین نمرات آزمون خلاقیت تورنس نسبت به قبل از اجرای روش تدریس معکوس افزایشی معنادار داشته است. نتایج این پژوهش با نتایج ناصریمقدم و رضوی نیز همسو است (Naseri-Moghadam & Razavi, 2023). نتایج پژوهش حاضر با نتایج پژوهشهای بیانشده همسو است، پس استفادۀ مناسب از روش تدریس معکوس میتواند موجب افزایش خلاقیت یادگیرندگان شود.
طبق نتایج، اثربخشبودن آموزش معکوس بر پیشرفت تحصیلی دانشآموزان تأیید شد و نتایج آن با پژوهشهای ایزدی (1401)، غلامی و همکاران (1402الف)، و کانگ و همکاران (Kong et al., 2024) همسو است. الخلادی و سفریویی نیز در پژوهش خود بیان کردند کلاس درس معکوس موجب تقویت استقلال، تجزیهوتحلیل، کار گروهی، ارتباطات و مدیریت زمان میشود. پژوهشهای بیانشده بیشتر در مقطع ابتدایی و کارشناسی برای دروسی بهغیر از زیستشناسی و در رابطه با مقایسۀ آموزش معکوس و سنتی بودند و هیچ پژوهشی دو رویکرد آموزش معکوس و ترکیبی در آموزش درس زیستشناسی را مقایسه نکرده و تأثیر آنها بر خلاقیت و پیشرفت تحصیلی را بررسی نکرده بود (Elkhalladi & Sefrioui, 2024).
این پژوهش نشان داد در هر دو روش تدریس بهکاررفته، خلاقیت و پیشرفت تحصیلی دانشآموزان به طرزی معنادار افزایش یافته است. احتمال دارد افزایش پیشرفت تحصیلی از افزایش خلاقیت تأثیر پذیرفته باشد. استوار راوری (1403) در مقطع متوسطۀ دوم شهرستان راور، رابطۀ بین خلاقیت و پیشرفت تحصیلی دانشآموزان را بررسی کرد و نشان داد افزایش خلاقیت به پیشرفت تحصیلی منجر میشود.
در چشمانداز متنوع آموزشوپرورش قرن بیستویکم، کلاسهای درس به عنوان اتاقهایی برای نوآوری و سازگاری عمل هستند و از دانشآموزان با زمینهها و دیدگاههای بیشمار استقبال میکنند. دانشآموزان با پیشینههای مختلف، علایق، تواناییها و شایستگیهایی منحصربهفرد وارد کلاسها می شوند. در نتیجه، معلمان باید رویکردهای آموزشی خود را متناسب با نیازها و تنوع دانشآموزان خود، مانند سبکهای مختلف یادگیری، ترجیحات و درجات شایستگی آنها تنظیم کنند تا یادگیری دانشآموزان را تقویت کنند و نگرشی مثبت نسبت به یادگیری در فراگیران خود به وجود آورند و با توجه به ورود فناوری به زندگی روزمرۀ انسانها و بخشی عادی از زندگی، نمیتوان این مهم را برای آموزش و ارتباط بین مدرسه و زندگی دانشآموزان نادیده گرفت (Hydayat et al., 2024). از طرفی، فعالیتهای آموزشی و یادگیری استفادهشده در کلاس درس بخشی مهم از محیط یادگیری را تشکیل میدهند. آموزش باکیفیت یک عامل حیاتی برای توسعۀ افراد، جوامع و پیشرفت اقتصادی است. بسیاری از پژوهشگران بیان کردند رشد شناختی، اجتماعی، عاطفی، موفقیت، عملکرد، یادگیری و رشد فراگیران مستلزم داشتن صلاحیت حرفهای معلمان است (Mapulanga et al., 2024).
روش تدریس معکوس و ترکیبی از آن نظر که محدودیتهای شیوۀ سنتی را ندارند، در چندسال اخیر مورد توجه قرار گرفتهاند، مانند آزادی معلمان از نظر ارائۀ تدریس، افزایش تعامل بین معلم و دانشآموزان و درگیرکردن آنها با درس، تشویقکردن آنان برای مراتب بالاتر تفکر، تقویت مهارت درک مطلب، توسعۀ مهارتهای روز و قابل انتقال خود معلمان و ... . در دنیای امروزی، تلفن همراه بخشی از هویت دانشآموزان محسوب میشود که استفاده از آن در کلاس درس مورد قبول همگان نیست؛ از طرفی، به گفتۀ رومن و همکاران، استفاده از گوشیهای هوشمند میتواند فرصتی برای بهبود عملکرد دانشآموزان در کلاس درس باشد (Roman et al., 2025). در نتیجه، معلمان باید رویکردهای آموزشی خودشان را متناسب با پیشرفت دانش و فناوری روز دنیا و نیازهای یادگیری دانشآموزان، مباحث درسی و ... تنظیمکنند تا بتوانند یادگیری دانشآموزان را تقویت کنند و نگرشی مثبت از یادگیری در دانشآموزان خود به وجود بیاورند؛ البته، تحقق این امر بدون توجه به ورود فناوری به زندگی انسان و ارتباطی که از طریق آن میتوان بین زندگی روزمره و محیط یادگیری ایجاد کرد، امکانپذیر نیست (Hydayat et al., 2024).
با توجه به مطالب گفتهشده، میتوان نتیجه گرفت استفاده از روشهای تدریس ترکیبی و معکوس در آموزش زیستشناسی موجب افزایش خلاقیت و پیشرفت تحصیلی دانشآموزان شده است و هر دو روش مؤثر بودهاند. با توجه به اینکه در کلاس روش معکوس، برخلاف کلاس ترکیبی، زمان بیشتری برای بحث و تبادل نظر بین معلم و دانشآموزان و دانشآموزان با یکدیگر وجود دارد و همچنین، تجزیهوتحلیل پرسشها و حضور فعالتر دانشآموزان از کلاس ترکیبی مؤثرتر بوده است، پرورش خلاقیت به محیطی نیاز دارد که دانشآموزان بتوانند در آن پرسشهای عادی و غیرعادی خود را در رابطه با درس مطرح کنند و معلم بتواند آنان را به سمت جواب صحیح راهنمایی کند (استوار راوری، 1403)؛ حال آنکه در کلاس ترکیبی به نسبت معکوس، وقت چندانی برای شنیدن و مطرحکردن پرسشهای مختلف دانشآموزان وجود ندارد. بنابراین، نیاز است تا رابطۀ بین خلاقیت و پیشرفت تحصیلی در روشهای تدریس نوین بیشتر بررسی شود تا بتوان از این مؤلفهها برای کمک به روند پیشرفت در زندگی و یادگیری دانشآموزان استفاده کرد. معلمان میتوانند با به کار بردن روشهای نوین تدریس که تأثیر آنها قبلاً تأیید شده است، برای توسعۀ حرفهای خود و کمک به یادگیری دانشآموزان استفاده کنند.
محدودشدن جامعۀ آماری به دانشآموزان دختر پایۀ دهم رشتۀ علوم تجربی شهرستان زاهدان و محدودبودن امکانات فناوری دبیرستانهای شهرستان زاهدانفنوریفتعداد از مهمترین محدودیتهای اجرای این پژوهش به شمار میروند.
در راستای نتایج بهدستآمده از این پژوهش، موارد زیر پیشنهاد میشوند:
تشکر و قدردانی: از همۀ افرادی که در انجام این پژوهش ما را یاری کردند، تشکر و قدردانی میشود.
تعارض منافع: نویسندگان این مقاله هیچگونه تعارض منافعی برای آشکارکردن ندارند.
[1] Torrance
[2] Covid
[3] March
[4] Blended Learning
[5] Flipped Learning
[6] Bergmann & Sams
[7] Kolmogorov-Smirnov Test
)